Borneo

Plekname het my nog altyd interesseer. Party name rol sommer op die tong, so lekker sê hulle. Gobabis, Kamanjab, Aranos. Plaasname soos Aandster, Kinkel, Akanous, Houmoed, Eindpaal, Skemerhoek, Boomplaas, Hartbeesloop, Patria en Leeurante. Ek wonder baie oor die oorsprong van sommige name. Soms is ‘n lang, onvertelde verhaal betrokke – Tranedal, Misverstand, Mara, Skurfpens, Allesverloren, Wildmoor en Verneukpan.

Waar sou Borneo sy naam gekry het? Op ‘n manier het dié naam by my ‘n magiese prentjie van digte woude, geheimsinnige riviere, kannibale en bobbejaantoue geskep. Dalk was Johnny Weismuller in sy eina-broekie as Tarzan en sy slim troetelaap in hul boomhuis hiervoor verantwoordelik.

Omtrent twee-derdes van Borneo word beslaan deur Indonesië. Maleisië het die ander derde, eintlik net die noordelike deel. Die piepklein Brunei enklawe verdeel die Maleisiese deel tussen Sarawak (wes) en Sabah (oos).

Ons was nuuskierig oor Borneo se woude en wildlewe. Veral die oerangoetangs en dwergolifante van Sabah. Vir hierdie doel vat ons die pad vanaf Kundasang na Sandakan. In ‘n opgezoepte minibus. Ons sit lekker styf en die musiek pomp. Dis ‘n stamperige rit, want die pad is uitgery en die bussie skuur plek-plek deur. Op pad besluit ons om liewer by Sepilok uit te klim. Dis waar die oerangoetans is. Altans, dis waar die rehabilitasiesentrum vir oerangoetans is.

Die sentrum fokus daarop om oerangoetangwesies groot te maak en weer in die Borneowoude vry te laat. Die naam oerangoetan beteken letterlik “mens uit die woud”. Nes mense is oerangoetans afhanklik van ‘n moeder tot omtrent ses jaar oud. Die sentrum poog om die wesies te leer wat hul moeders hulle in die natuur moes leer. En dan weer vry te laat. In die kindergarten van die sentrum word die kleintjies skoon en gesond gehou, geleer om self te eet, om te klouter en om te sosialiseer. Daar is toue, pale en ‘n speelraam en mens kan hulle streke dophou van agter ‘n venster. In die ander afdeling is daar ouer diere wat vry beweeg in die woud en twee maal per dag aanvullingskos op ‘n platvorm kry. Tydens voertyd kan mens na hulle kyk maar omdat hulle groter en bietjie meer selfstandig is, is hulle bewegings onvoorspelbaar. Soms is daar wildes by. Soos die oerangoetans die woud gewoond raak, trek hulle dieper die woud in of word elders hervestig.


Oerangoetans is besonderse wesens. Behalwe dat hul DNA 96% ooreenkom met dié van ‘n mens, is hulle uiters intelligent, toon gevoelens, en maak en gebruik gereedskap. Hoewel hulle meestal alleenloop, geniet hulle ook mekaar se geselskap. Anders as ander ape bly hulle permanent in bome, en nie op die grond nie. En hulle maak elke aand ‘n blarebed om in te slaap. Oerangoetans kom net op die Borneo en Sumatra-eilande voor en is ernstig bedreigd.

Direk langsaan die oerangoetans is die rehabilitasiesentrum vir “sun bears”, die wêreld se kleinste beersoort. Nes die oerangoetans is die bere bedreigd omdat hul habitatte krimp en toenemend gefragmenteerd raak. Op ‘n soortgelyke manier as die oerangoetans word beerwesies geleer om hoe om te oorleef en word op agtjarige ouderdom as volwassenes in die woude hervestig. Hierdie spesie kom net op Borneo voor en is selfs meer bedreigd as oerangoetans.


Ons ontmoet vir Kai, een van die gawe gidse by die sentrum. Kai het vroeër by die “Rainforest Discovery Centre”, ook in Sepilok, gewerk en bied aan om ons ‘n begeleide toer te gee. Dis ‘n goeie plek om skaars voëlsoorte te sien vanuit die skuilings en op die loopbrug tussen die bome se kruine. Daar is ouens met groot kaliber kameras en bazookas vir lense. Maar ons word nie afgeskrik nie en Kai wys vir ons ‘n paar voëlsoorte voordat die reën uitsak. En toe beleef ons ‘n egte reënbui in ‘n egte reënwoud, van bo-af. Sonder blitse en sonder donder. Net oordadige, mildelike reën.


Na die reënbui kom die mistigheid. Dit raak skemer en Kai het baie geduld met ons. Hy stel voor dat ons moet gaan kyk vir ‘n “Flying Squirrel”. By die plek waar ons moet gaan kyk kom ons ‘n leërskare nuuskieriges teë, gekamoefleer en met swaarkaliber kameras bewapen. Ondanks ons onvoorbereidheid sien ons drie van die sonderlinge diertjies vlieg teen die aandskemerlug.

Na ‘n vol dag in Sepilok besluit ons om aan te beweeg na Sandakan.

Sandakan was aanvanklik die hoofstad van Sabah. Geseënd met ‘n natuurlike hawe geskik vir die uitvoer van hout uit die Borneo-woude het Sandakan op ‘n stadium die digste konsentrasie van miljoenêrs in die wêreld gehad. As poort na een van die wêreld se laaste wildernisgebiede is Sandakan ook bekend gemaak deur die avonturiers en pionierfilmmakers Martin en Osa Johnson wat Borneo se wildlewe en tradisionele mense aan die wêreld op die silwerdoek bekend gestel het. Martin het gelyk soos Tarzan en Osa soos Jane met groen grimering.


Japan neem Sandakan vir vier bloedige jare tydens die Tweede Wêreldoorlog by die Britte oor. Meeste buitelanders vlug of word geïnterneer. Die plaaslike mense word verjaag, in ‘n krygsgevangenekamp saam met soldate gegooi of vermoor. Trouens, dié krygsgevangenekamp is berug gemaak vir sy dodemarse die woude in en dit word bereken dat sowat 2,700 Australiese en Britse soldate op dié manier onder die Japanese se hande gesterf het. Net ses van die krygsgevangenes het uiteindelik oorleef. Aan die einde van die oorlog was Sandakan omtrent heeltemal verwoes – eers deur die bomme om die Japanese uit te kry, en toe deur die Japanese wat niks vir die Britte wou agterlaat nie. Die Anglikaanse klipkerkie, St Michaels, was omtrent die enigste gebou wat staande gebly het na die oorlog.


‘n Ander prominent inwoner van Sandakan was die skryfster Agnes Keith. “Land below the Wind”, die boek oor haar gesin se wedervaringe in Borneo voor die oorlog, kom uit haar pen. ‘n Ander boek van haar “Three came home” was geskoei op die Keiths se terugkeer na Sandakan na die oorlog, en het ‘n Hollywood-fliek geword. Die Keiths het in ‘n prominente huis in Sandakan gewoon, en met hul terugkeer na die oorlog het hulle die verwoeste huis ten volle tot sy oorspronklike glorie gerestoureer. Vandag kan die huis as museum besoek word. Die huis gee mens ‘n goeie kykie na koloniale Sandakan en die verhewe leefstyl van koloniale Britte.


In ‘n poging om Borneo se dwergolifante (“pigmy elephants”), krokkedille, die vreemde “slow loris” (‘n tipe lemur / nagapie) en grootneusape (“proboscis monkey”) te sien, besluit ons om die Kinabatangan Rivier vanuit Sandakan te besoek. Die benedeloop van die rivier kronkel deur ‘n gebied wat beskryf word as ryk aan skaars voël- en diersoorte van Borneo.

Ons bespreek plek, wat vervoer heen-en-weer, verblyf, etes, bootritte en begeleide staptogte insluit. Die voëllewe is wel indrukwekkend, maar behalwe vir al die verskillende soorte ape, en by twee geleenthede oerangoetans, sien ons eintlik geen ander diere nie.

Dis natuurlik blote toeval en geluk as mens enige wilde dier tydens die bootvaarte op die rivier sien, wat te verstane is. Maar ontstellend is die feit dat daar so min van die Borneo-wildernis, wat die Johnsons so romanties op film uitgebeeld het, oor is. ‘n Maer strokie woud langs die oewers, die sogenaamde gallereiwoud is eintlik al wat oorgebly het. Op sommige plekke is die galereiwoud beperk tot enkele meters. Slegs fauna wat stroomlangs kan beweeg, kom dus voor. Diere wat van die hinterland afhanklik is, sal bloot by geleentheid by die rivier uitkom – en dan net by plekke waar die gallereiwoud konneksie met oerwoud in die hinterland het. En oerwoud in die hinterland is vinnig aan die krimp.

Die oorspronlike woude in Maleisië se deel van Borneo is vervang met oliepalmplantasies. Derduisende hektare daarvan. Met gepaardgaande fabrieke, landgoedere, dorpies en allerhande vorme van infrastruktuur. Palmolie is ‘n massiewe industrie in Maleisië. Maar ongelukkig haal dit alle eerlikheid uit die toerisme bemarking van Borneo as ‘n wildernisgebied. Trouens die palmolie-industrie het Sandakan se karakter as poort na die Borneo-wildernis onherroepbaar verander. Ironies is daar sterk Europese gelaatstrekke op die palmolie-industrie – van die grootste belanghebbendes in dié industrie is Britte, Dene en Hollanders. En so is die betekenis van Borneo se naam verander. Vir ewig.

Advertisements

Skrywer: oudoring

Married for 30 years to Sugnét. Two children. We call Namibia our home country, but travel currently as part of a sabbatical year.

3 thoughts on “Borneo”

  1. Ek gaan defnitief Agnes Keith se twee boeke in die hande probeer kry. Dit klink vir my na my tipe leesstof. Weereens het jy ‘heerlike’ inligting hier bymekaar, Pierre. Seker maar omdat dié dele van die aardbol vir my redelik bekend is, dat ek so aan julle lippe hang. Jy praat van krokkedille; dink jy hulle lyk soos ons sn? Dalk heelwat kleiner? Kyk, ek sal bitter graag ñ lemur in die natuur wil sien. Op Bali is hulle in hokke, maar mooi groot hokke. Die geskiedenis deel van jou vertelling vloei lekker. Ek kan my eie prentjies maak en begin meer verstaan van wat alles gebeur het, en hoekom.

    Liked by 1 person

    1. Ons weet so bitterlik min van ander dele van die wêreld, behalwe van Europa. Dis eers as jy n land soos Maleisië besoek dat mens besef die Britte het meer sondes as net die Vryheidsoorlog agter hulle naam.

      Liked by 1 person

Lewer kommentaar

Verskaf jou besonderhede hieronder of klik op 'n logo om in te teken:

WordPress.com Logo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by WordPress.com. Log Out / Verander )

Twitter picture

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Twitter. Log Out / Verander )

Facebook photo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Facebook. Log Out / Verander )

Google+ photo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Google+. Log Out / Verander )

Connecting to %s