Die laaste wildernis

Plekname het my nog altyd interesseer. Party name rol sommer op die tong, so lekker sê hulle. Gobabis, Kamanjab, Aranos. Of Koiingnaas, Nababeep en Kakamas. Plaasname soos Aandster, Kinkel, Akanous, Houmoed, Eindpaal, Skemerhoek, Hartbeesloop, Leeurante en Patria. Soms het die plaasnaam en sy eienaar ‘n onafskeibare verbintenis. Hansie Patria, Koos Aandster of Piet Houmoed, byvoorbeeld Hoe het so ‘n naam, of dan so ‘n verbintenis ontstaan? Daar moet ‘n lang, onvertelde verhaal betrokke wees – hoe anders sou Tranedal, Misverstand, Skurfpens, Allesverloren, Mara, Wildmoor of Verneukpan hul name gekry het?

Hoe sou Borneo sy naam gekry het, wonder ek. Dié naam het nog altyd by my ‘n magiese prentjie van digte woude, geheimsinnige riviere, bobbejaantoue en kannibale geskep. Dalk was Johnny Weismuller in sy eina-broekie as Tarzan en sy slim span troetelape in hul boomhuis uit my kinderdae hiervoor verantwoordelik.

IMG_1712

Ons was nuuskierig oor Borneo se woude en wildlewe. Veral oor Sabah se oerangoetangs en dwergolifante. Vir hierdie doel vat ons die pad uit Kundasang na Sandakan. In ‘n opgezoepte minibus met ‘n haastige bestuurder en sy oorywerige regterhand, wie passasiers werf. Ons is gans te veel insittendes, maar die musiek pomp. Dis ‘n stamperige rit, die pad is uitgery en die bussie skuur plek-plek deur. Maar spoedvraat stu die bussie onkeerbaar deur die ruie suidooste van Borneo voort. By Sepilok besluit ons om liewer uit te klim en beëindig ons die kortstondige verhouding met ons onverskillige bestuurder en sy regterhand eensydig.

Dis immers waar die oerangoetans is. Altans, dis waar die rehabilitasiesentrum vir oerangoetans is. Die sentrum fokus daarop om oerangoetangwesies groot te maak en weer in die Borneowoude vry te laat. Oerangoetans kom net op Borneo en op die Sumatra-eiland voor en is ernstig bedreigd.

img_0494

Die naam oerangoetan beteken letterlik “mens uit die woud”. Nes mense is oerangoetans afhanklik van ‘n moeder tot omtrent ses jaar oud.

Die sentrum poog om die wesies te leer wat hul moeders hulle in die natuur moes leer. En dan weer vry te laat.

IMG_1654

In die kindergarten van die sentrum word die kleintjies en jonges skoon en gesond gehou, geleer om self te eet, om te klouter en om te sosialiseer met ander oerangoetans. Daar is toue, pale en ‘n speelraam en mens kan hulle streke dophou van agter ‘n venster.

IMG_1669

In die ander afdeling is daar ouer diere wat vry beweeg in die woud en twee maal per dag aanvullingskos op ‘n platvorm kry. Tydens voertyd kan mens na hulle kyk maar omdat hulle groter en meer selfstandig is, is hulle onvoorspelbaar. Soms is daar wildes by. Soos die oerangoetans die woud gewoond raak, trek hulle dieper die woud in of word elders hervestig.

Oerangoetans is besonderse wesens. Behalwe dat hul DNA 96% ooreenkom met dié van ‘n mens, is hulle uiters intelligent, toon gevoelens, en maak en gebruik gereedskap. Hoewel hulle meestal alleenloop, geniet hulle ook mekaar se geselskap. Anders as ander ape bly hulle permanent in bome, en nie op die grond nie. En hulle maak elke aand ‘n blarebed om in te slaap.

IMG_1674

Langsaan die oerangoetans is die rehabilitasiesentrum vir “sun bears”, die wêreld se kleinste beersoort. Nes die oerangoetans is die bere bedreigd omdat hul habitat vining krimp en toenemend gefragmenteerd raak. Op ‘n soortgelyke manier as die oerangoetans word beerwesies geleer om te oorleef in die oerwoud en dan op agtjarige ouderdom as volwassenes in die woude hervestig. Die beertjies is endemies aan Borneo en is selfs meer bedreigd as oerangoetans.

img_0493

Ons ontmoet vir Kai, een van die gawe gidse by die rehabilitasiesentrum. Kai het vroeër by die “Rainforest Discovery Centre”, ook in Sepilok, gewerk en bied aan om ons ‘n begeleide toer deur die reënwoud te gee.

Dis ‘n goeie plek om skaars voëlsoorte te sien vanuit die skuilings en op die loopbrug tussen die bome se kruine. Kai wys vir ons ‘n paar voëlsoorte voordat die reën uitsak. En toe beleef ons ‘n egte reënbui in ‘n egte reënwoud, van bo-af. Sonder blitse en sonder donder. Net oordadige, mildelike reën.

IMG_1708

Na die reënbui kom die mistigheid. Dit raak skemer en Kai het baie geduld met ons. Hy stel voor dat ons moet gaan kyk vir ‘n “Flying Squirrel”. By die plek waar ons moet gaan kyk kom ons ‘n leërskare nuuskieriges teë, gekamoefleer en tot die tande toe bewapen met swaarkaliber kameras en bazooka lense. Ondanks ons onvoorbereidheid sien ons drie van die sonderlinge diertjies vlieg teen die aandskemerlug.

Na ‘n vol dag in Sepilok besluit ons om aan te beweeg na Sandakan.

IMG_1738

Sandakan was aanvanklik die hoofstad van Sabah. Geseënd met ‘n natuurlike hawe, geskik vir die uitvoer van hout uit die Borneo-woude, het Sandakan op ‘n stadium die digste bevolking van miljoenêrs in die wêreld gehad.

As poort na een van die wêreld se laaste wildernisgebiede is Sandakan ook bekend gemaak deur Martin en Osa Johnson. Dié twee avonturiers was ook pionierfilmmakers en het Borneo se wildlewe en tradisionele mense aan die wêreld op die silwerdoek bekend gestel. Martin het gelyk soos Tarzan in klere en Osa het gelyk soos Jane met groen grimering.

IMG_1715

Met die Tweede Wêreldoorlog neem Japan Sandakan vir vier bloedige jare by die Britte oor. Meeste buitelanders vlug, of word geïnterneer. Die plaaslike mense word verjaag, sommiges word vermoor, en ander word in ‘n tronk saam met krygsgevangenes gegooi. Dis nie ‘n gewone tronk nie. Dié krygsgevangenekamp is berug gemaak vir sy dodemarse in die woude en dit word bereken dat sowat 2,700 Australiese en Britse soldate op dié manier onder die Japanese se hande gesterf het. Van ontbering, en sonder ‘n enkele skoot. Net ses van die arme krygsgevangenes het uiteindelik oorleef. Aan die einde van die oorlog was Sandakan omtrent heeltemal verwoes – eers deur die bomme om die Japanese uit te kry, en toe deur die Japanese wat niks vir die Britte wou agterlaat nie.

Die Anglikaanse klipkerkie, St Michaels, was omtrent die enigste gebou wat staande gebly het na die oorlog.

IMG_1719

Nog ‘n prominent inwoner van Sandakan was die skryfster Agnes Keith. “Land below the Wind”, die boek oor haar gesin se wedervaringe in Borneo voor die oorlog, kom uit haar pen. ‘n Ander boek van haar “Three came home” was geskoei op die Keiths se terugkeer na Sandakan na die oorlog, en het ‘n Hollywood-fliek geword.

Die Keiths het in ‘n prominente huis op die rant van Sandakan gewoon, en met hul terugkeer ná die oorlog het hulle die verwoeste huis tot sy volle eertydse glorie gerestoureer. Vandag kan die huis as museum besoek word.

IMG_1733

Die huis gee mens ‘n goeie kykie na koloniale Sandakan en die verhewe leefstyl van koloniale Britte. Groot kamers met swaar houtmeubels, oordadige tuine met oneindige grasperke, wye stoepe en sonvertrekke, versierde balkonne en uitsigte in alle rigtings oor die oseaan het Agnes Keith se huis beroemd gemaak.

IMG_1729

In ‘n poging om Borneo se dwergolifante (“pigmy elephants”), krokkedille, die vreemde “slow loris” (‘n tipe lemur / nagapie) en grootneusape (“proboscis monkey”) te sien, besluit ons om die Kinabatangan Rivier vanuit Sandakan te besoek. Die benedeloop van die rivier kronkel deur ‘n gebied wat beskryf word as ryk aan skaars voël- en diersoorte van Borneo.

IMG_1815

Ons bespreek plek, wat vervoer heen-en-weer, verblyf, etes, bootritte en begeleide staptogte insluit. Ons mede-besoekers is meestal uit Europa – Britte, Duitsers, Hollanders en Skandinawiërs.

IMG_1780

Die voëllewe is wel indrukwekkend, maar behalwe vir al die verskillende soorte ape, en by twee geleenthede oerangoetans, sien ons eintlik geen ander diere nie.

Dis natuurlik blote toeval en geluk as mens enige wilde dier tydens die bootvaarte op die rivier sien. Maar ontstellend is die feit dat daar so min van die Borneo-wildernis, wat die Johnsons so romanties op film uitgebeeld het, oor is. ‘n Maer strokie woud langs die oewers, die sogenaamde gallereiwoud is eintlik al wat oorgebly het. Die galereiwoud is beperk tot enkele meters in sommige dele.

IMG_1801

Slegs fauna wat stroomlangs kan beweeg, kom dus voor. Diere wat van die hinterland afhanklik is, sal bloot by geleentheid by die rivier uitkom – en dan net by plekke waar die gallereiwoud konneksie met oerwoud in die hinterland het. En die oerwoude in die hinterland krimp vinnig.

Die oorspronlike woude in Maleisië se deel van Borneo is vervang met oliepalmplantasies. Derduisende hektare daarvan. Met gepaardgaande fabrieke, landgoedere, dorpies en allerhande vorme van infrastruktuur. Palmolie is ‘n massiewe industrie in Maleisië. Maar ongelukkig stroop dit die toerisme bemarking van Borneo as ‘n wildernisgebied van alle eerlikheid. Trouens die palmolie-industrie het Sandakan se karakter as poort na die Borneo-wildernis onherroepbaar verander.

Ironies is daar sterk Europese gelaatstrekke op die palmolie-industrie – van die grootste belanghebbendes in dié industrie is Britte, Dene en Hollanders. Stelselmatig word die betekenis van Borneo se naam as ‘n wildernisgebied verander. Onherroeplik. Deur veraf Europese maatskappye en gulsige verbruikers van elders.

Advertisements

Skrywer: oudoring

Eendag, lank gelede, het my pad gekruis met Sugnét. Ons was studente, verlief en verloof en later ook getroud, en het saam op 'n nuwe pad begin loop - nou reeds vir meer as dertig jaar. Ons is Dorslanders en woon gelukkig saam in Swakopmund. Wel, by tye, as ons nie reis nie.

3 gedagtes oor “Die laaste wildernis”

  1. Ek gaan defnitief Agnes Keith se twee boeke in die hande probeer kry. Dit klink vir my na my tipe leesstof. Weereens het jy ‘heerlike’ inligting hier bymekaar, Pierre. Seker maar omdat dié dele van die aardbol vir my redelik bekend is, dat ek so aan julle lippe hang. Jy praat van krokkedille; dink jy hulle lyk soos ons sn? Dalk heelwat kleiner? Kyk, ek sal bitter graag ñ lemur in die natuur wil sien. Op Bali is hulle in hokke, maar mooi groot hokke. Die geskiedenis deel van jou vertelling vloei lekker. Ek kan my eie prentjies maak en begin meer verstaan van wat alles gebeur het, en hoekom.

    Liked by 1 person

    1. Ons weet so bitterlik min van ander dele van die wêreld, behalwe van Europa. Dis eers as jy n land soos Maleisië besoek dat mens besef die Britte het meer sondes as net die Vryheidsoorlog agter hulle naam.

      Liked by 1 person

Lewer kommentaar

Verskaf jou besonderhede hieronder of klik op 'n logo om in te teken:

WordPress.com Logo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by WordPress.com. Log Out /  Verander )

Google+ photo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Google+. Log Out /  Verander )

Twitter picture

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Twitter. Log Out /  Verander )

Facebook photo

Jy lewer kommentaar met jou rekening by Facebook. Log Out /  Verander )

w

Connecting to %s