Relatiwiteit

Na ses maande op reis met rugsakke is dit tyd vir bestekopname.

Dit was ‘n besondere geseënde tyd. Geen terugslag of groot teëspoed nie, geen besering of ernstige siekte nie, geen groot verlies of diefstal nie. Ja, ek het wel ‘n ligte verkoue en ‘n loopmaag opgedoen, maar dit sou ek by die huis ook kon kry. En ek is besig om albei my groottoonnaels te verloor vanweë Rinjani, maar dis pynloos. Klink baie erger as wat dit is.

Wat was die beste? Onregverdige vraag. Teenvraag – wat is die kriteria?

Eintlik is ‘n vergelyking onvanpas. Elkeen van die lande het sy eie stel mooi herinneringe opgebou. Ons sal elkeen onthou oor sekere redes. En ons sal na elkeen kan terugkeer. Voor dan gaan ons eers probeer om by ander onbekende plekke op aarde uit te kom. Reis is om te ontdek, om te verken, om ‘n plek te ervaar. Nie eintlik om dit weer te besoek nie. En om te talm. Bietjie langer te vertoef, te beleef, om die plaaslike dinge te doen.

Waarskynlik het ons die gemiddelde ouderdom van rugsakreisigers wêreldwyd ‘n bietjie gelig. So ook die gemiddelde ouderdom van gaste in hostels en homestays. En saam met ander rugsakreisigers op busse en jimneys, driewiele, poegies, bote en oorslaaptreine het ons gesorg dat die gemiddelde ouderdom van hul tipiese passasiers effens klim. Nogtans het niemand ‘n wenkbrou gelig omdat ons aan die bokant van 50 is nie. Niemand het ons ge-oom of ge-tannie nie. Inteendeel, ons het nêrens Afrikaans gehoor nie. Ons het wel in Afrikaans stiltetyd gehou en met mekaar in Afrikaans gepraat. En geblog in Afrikaans. Maar dit was die enigste Afrikaans vir ses maande.

Dan was daar ook ‘n paar eerstes as Namibiërs: In Zhangjiajie, Guilin en Qindao en in verskeie ander plekke in China was ons waarskynlik die eerste Namibiese besoekers. In Coron het ons die tweede speldjie in Namibië op ‘n wêreldkaart gedruk (laat weet ons as jy dalk die eerste speldjie ingedruk het), en op die Kecil Perhentian in Maleisië het ons die eerste Namibiese spore getrap, so ook op Rinjani en twee van Indonesië se 17,000 eilande. Goed, as ons nie die eerste Namibiërs was nie, was ek waarskynlik die eerste een uit die suide van Namibië.

Ons het probeer om boek te hou van ons uitgawes, en ons het probeer om ons ervarings op te skryf. Ons kan raad gee, ons kan sekere goed aanbeveel en sekere goed afraai. Die bedoeling was nooit om ons inligting op te teken en as ‘n boek vol wenke te verkoop nie. Maar dis ook nie materiaal wat ek graag op skrif wil stel nie. Ervarings is afhanklik van persepsie, en die oorvertelling daarvan is bloot ‘n opinie. Twee mense kan dieselfde ding beleef en twee uiteenlopende stories daaroor vertel. Vir wie glo jy?

Hoekom het ons dan teruggekom? Oor klomp persoonlike redes. Familie is vir ons belangrik, en daar is ‘n paar dinge op hierdie front wat ons aandag nodig het. My 88-jarige pa het siek geword. Ons dogter wil trou. Ons seun wil universiteit toe gaan. Ons moes kies tussen voortreis of familie. En ons kies familie.

Miskien is dit ‘n geleentheid om suidelike Afrika opnuut te verken. Dis so ‘n wonderlike stukkie wêreld, hier onder ons neuse. Groot dele wat ons nog nie ken nie. En skielik wonder ek oor die betroubaarheid van die teks in my destydse Standerd 4 Aardrykskunde handboek. Waar is die mielie-vierhoek nou eintlik? Hoe wild is die Wildekus nou eintlik, of hoe groot is die Vaaldam regtig? Hoe lyk die Witwatersrand deesdae? Is die Vrystaat nogsteeds so plat? Waar begin en eindig die Karoo?

Op ons vlug met Ethiopian Airlines kyk ek na die verbeeldingryke fliek Interstellar. Ek gaan op ‘n reis deur ons kosmos, wat ek werklikheid noem. Konneksies tussen ons aarde en die uitspansel word gemaak, en die onderskeid tussen realiteit en denkbeeldigheid word vaag in ‘n spel van tyd, ruimte en swaartekrag. Soos alles ineen weef, word alles relatief – ‘n maand in die ruimte word etlike dekades op aarde; afstand, spoed en rigting word niksseggende verwysings; die effek van gewig en swaartekrag verdwyn. Die antwoorde op ons aardse omgewingsvraagstukke word in die heelal gesoek. Toekoms en hede raak deurmekaar, tyd word nie meer gemeet nie. Alles raak relatief, en alles hou verband met mekaar. En ek begin wonder – wanneer gaan die hede oor in die toekoms? Die antwoor is so vaag soos daai tyd net voordat jy aan die slaap raak. En soos in ‘n droom raak die onderskeid tussen my werklikheid en denkbeeldigheid relatief.

Dalk is reis ook so. Mens kry die antwoorde vir die uitdagings by die huis op ander plekke. Jou uitdagings word relatief, jy kyk na jou eie wêreld met ander oë. Ek waardeer weer die goed wat vir my vanselfsprekend geword het, ek raak weer opgewonde oor seldsaamheid en besondersheid.

Suidelike Afrika is so uitsonderlik mooi. Soveel verskeidenheid, soveel energie en soveel opwindende kontraste. Soveel kultuur en geskiedenis, soveel skoon lug en onbesoedelde omgewing, soveel minder mense. Soveel stilte, soveel kranse wat antwoord gee, soveel ongeskonde natuur.

Ja, daar is vuil op die ruit. Maar ons moet ‘n slag na die prentjie daarbuite kyk. En nie net na die vuil op die ruit bly staar nie. Die verskil tussen nou en die toekoms is relatief. Dalk is daar meer samehang as onderskeid, dalk maak dit sin om aan denkbeeldigheid aandag te gee. Dalk is ons drome nie so onwaarskynlik soos ons dink nie.

Eintlik is ons werklikheid so relatief.

Ons het gespring.

Vanuit werklikheid na onwaarskynlikheid. Miskien was dit dom en baie onverantwoordelik, maar dit was nie moeilik nie. En ons gaan nooit spyt kry nie.

img_0472

Advertisements

Die laaste wildernis

Plekname het my nog altyd interesseer. Party name rol sommer op die tong, so lekker sê hulle. Gobabis, Kamanjab, Aranos. Of Koiingnaas, Nababeep en Kakamas. Plaasname soos Aandster, Kinkel, Akanous, Houmoed, Eindpaal, Skemerhoek, Hartbeesloop, Leeurante en Patria. Soms het die plaasnaam en sy eienaar ‘n onafskeibare verbintenis. Hansie Patria, Koos Aandster of Piet Houmoed, byvoorbeeld Hoe het so ‘n naam, of dan so ‘n verbintenis ontstaan? Daar moet ‘n lang, onvertelde verhaal betrokke wees – hoe anders sou Tranedal, Misverstand, Skurfpens, Allesverloren, Mara, Wildmoor of Verneukpan hul name gekry het?

Hoe sou Borneo sy naam gekry het, wonder ek. Dié naam het nog altyd by my ‘n magiese prentjie van digte woude, geheimsinnige riviere, bobbejaantoue en kannibale geskep. Dalk was Johnny Weismuller in sy eina-broekie as Tarzan en sy slim span troetelape in hul boomhuis uit my kinderdae hiervoor verantwoordelik.

IMG_1712

Ons was nuuskierig oor Borneo se woude en wildlewe. Veral oor Sabah se oerangoetangs en dwergolifante. Vir hierdie doel vat ons die pad uit Kundasang na Sandakan. In ‘n opgezoepte minibus met ‘n haastige bestuurder en sy oorywerige regterhand, wie passasiers werf. Ons is gans te veel insittendes, maar die musiek pomp. Dis ‘n stamperige rit, die pad is uitgery en die bussie skuur plek-plek deur. Maar spoedvraat stu die bussie onkeerbaar deur die ruie suidooste van Borneo voort. By Sepilok besluit ons om liewer uit te klim en beëindig ons die kortstondige verhouding met ons onverskillige bestuurder en sy regterhand eensydig.

Dis immers waar die oerangoetans is. Altans, dis waar die rehabilitasiesentrum vir oerangoetans is. Die sentrum fokus daarop om oerangoetangwesies groot te maak en weer in die Borneowoude vry te laat. Oerangoetans kom net op Borneo en op die Sumatra-eiland voor en is ernstig bedreigd.

img_0494

Die naam oerangoetan beteken letterlik “mens uit die woud”. Nes mense is oerangoetans afhanklik van ‘n moeder tot omtrent ses jaar oud.

Die sentrum poog om die wesies te leer wat hul moeders hulle in die natuur moes leer. En dan weer vry te laat.

IMG_1654

In die kindergarten van die sentrum word die kleintjies en jonges skoon en gesond gehou, geleer om self te eet, om te klouter en om te sosialiseer met ander oerangoetans. Daar is toue, pale en ‘n speelraam en mens kan hulle streke dophou van agter ‘n venster.

IMG_1669

In die ander afdeling is daar ouer diere wat vry beweeg in die woud en twee maal per dag aanvullingskos op ‘n platvorm kry. Tydens voertyd kan mens na hulle kyk maar omdat hulle groter en meer selfstandig is, is hulle onvoorspelbaar. Soms is daar wildes by. Soos die oerangoetans die woud gewoond raak, trek hulle dieper die woud in of word elders hervestig.

Oerangoetans is besonderse wesens. Behalwe dat hul DNA 96% ooreenkom met dié van ‘n mens, is hulle uiters intelligent, toon gevoelens, en maak en gebruik gereedskap. Hoewel hulle meestal alleenloop, geniet hulle ook mekaar se geselskap. Anders as ander ape bly hulle permanent in bome, en nie op die grond nie. En hulle maak elke aand ‘n blarebed om in te slaap.

IMG_1674

Langsaan die oerangoetans is die rehabilitasiesentrum vir “sun bears”, die wêreld se kleinste beersoort. Nes die oerangoetans is die bere bedreigd omdat hul habitat vining krimp en toenemend gefragmenteerd raak. Op ‘n soortgelyke manier as die oerangoetans word beerwesies geleer om te oorleef in die oerwoud en dan op agtjarige ouderdom as volwassenes in die woude hervestig. Die beertjies is endemies aan Borneo en is selfs meer bedreigd as oerangoetans.

img_0493

Ons ontmoet vir Kai, een van die gawe gidse by die rehabilitasiesentrum. Kai het vroeër by die “Rainforest Discovery Centre”, ook in Sepilok, gewerk en bied aan om ons ‘n begeleide toer deur die reënwoud te gee.

Dis ‘n goeie plek om skaars voëlsoorte te sien vanuit die skuilings en op die loopbrug tussen die bome se kruine. Kai wys vir ons ‘n paar voëlsoorte voordat die reën uitsak. En toe beleef ons ‘n egte reënbui in ‘n egte reënwoud, van bo-af. Sonder blitse en sonder donder. Net oordadige, mildelike reën.

IMG_1708

Na die reënbui kom die mistigheid. Dit raak skemer en Kai het baie geduld met ons. Hy stel voor dat ons moet gaan kyk vir ‘n “Flying Squirrel”. By die plek waar ons moet gaan kyk kom ons ‘n leërskare nuuskieriges teë, gekamoefleer en tot die tande toe bewapen met swaarkaliber kameras en bazooka lense. Ondanks ons onvoorbereidheid sien ons drie van die sonderlinge diertjies vlieg teen die aandskemerlug.

Na ‘n vol dag in Sepilok besluit ons om aan te beweeg na Sandakan.

IMG_1738

Sandakan was aanvanklik die hoofstad van Sabah. Geseënd met ‘n natuurlike hawe, geskik vir die uitvoer van hout uit die Borneo-woude, het Sandakan op ‘n stadium die digste bevolking van miljoenêrs in die wêreld gehad.

As poort na een van die wêreld se laaste wildernisgebiede is Sandakan ook bekend gemaak deur Martin en Osa Johnson. Dié twee avonturiers was ook pionierfilmmakers en het Borneo se wildlewe en tradisionele mense aan die wêreld op die silwerdoek bekend gestel. Martin het gelyk soos Tarzan in klere en Osa het gelyk soos Jane met groen grimering.

IMG_1715

Met die Tweede Wêreldoorlog neem Japan Sandakan vir vier bloedige jare by die Britte oor. Meeste buitelanders vlug, of word geïnterneer. Die plaaslike mense word verjaag, sommiges word vermoor, en ander word in ‘n tronk saam met krygsgevangenes gegooi. Dis nie ‘n gewone tronk nie. Dié krygsgevangenekamp is berug gemaak vir sy dodemarse in die woude en dit word bereken dat sowat 2,700 Australiese en Britse soldate op dié manier onder die Japanese se hande gesterf het. Van ontbering, en sonder ‘n enkele skoot. Net ses van die arme krygsgevangenes het uiteindelik oorleef. Aan die einde van die oorlog was Sandakan omtrent heeltemal verwoes – eers deur die bomme om die Japanese uit te kry, en toe deur die Japanese wat niks vir die Britte wou agterlaat nie.

Die Anglikaanse klipkerkie, St Michaels, was omtrent die enigste gebou wat staande gebly het na die oorlog.

IMG_1719

Nog ‘n prominent inwoner van Sandakan was die skryfster Agnes Keith. “Land below the Wind”, die boek oor haar gesin se wedervaringe in Borneo voor die oorlog, kom uit haar pen. ‘n Ander boek van haar “Three came home” was geskoei op die Keiths se terugkeer na Sandakan na die oorlog, en het ‘n Hollywood-fliek geword.

Die Keiths het in ‘n prominente huis op die rant van Sandakan gewoon, en met hul terugkeer ná die oorlog het hulle die verwoeste huis tot sy volle eertydse glorie gerestoureer. Vandag kan die huis as museum besoek word.

IMG_1733

Die huis gee mens ‘n goeie kykie na koloniale Sandakan en die verhewe leefstyl van koloniale Britte. Groot kamers met swaar houtmeubels, oordadige tuine met oneindige grasperke, wye stoepe en sonvertrekke, versierde balkonne en uitsigte in alle rigtings oor die oseaan het Agnes Keith se huis beroemd gemaak.

IMG_1729

In ‘n poging om Borneo se dwergolifante (“pigmy elephants”), krokkedille, die vreemde “slow loris” (‘n tipe lemur / nagapie) en grootneusape (“proboscis monkey”) te sien, besluit ons om die Kinabatangan Rivier vanuit Sandakan te besoek. Die benedeloop van die rivier kronkel deur ‘n gebied wat beskryf word as ryk aan skaars voël- en diersoorte van Borneo.

IMG_1815

Ons bespreek plek, wat vervoer heen-en-weer, verblyf, etes, bootritte en begeleide staptogte insluit. Ons mede-besoekers is meestal uit Europa – Britte, Duitsers, Hollanders en Skandinawiërs.

IMG_1780

Die voëllewe is wel indrukwekkend, maar behalwe vir al die verskillende soorte ape, en by twee geleenthede oerangoetans, sien ons eintlik geen ander diere nie.

Dis natuurlik blote toeval en geluk as mens enige wilde dier tydens die bootvaarte op die rivier sien. Maar ontstellend is die feit dat daar so min van die Borneo-wildernis, wat die Johnsons so romanties op film uitgebeeld het, oor is. ‘n Maer strokie woud langs die oewers, die sogenaamde gallereiwoud is eintlik al wat oorgebly het. Die galereiwoud is beperk tot enkele meters in sommige dele.

IMG_1801

Slegs fauna wat stroomlangs kan beweeg, kom dus voor. Diere wat van die hinterland afhanklik is, sal bloot by geleentheid by die rivier uitkom – en dan net by plekke waar die gallereiwoud konneksie met oerwoud in die hinterland het. En die oerwoude in die hinterland krimp vinnig.

Die oorspronlike woude in Maleisië se deel van Borneo is vervang met oliepalmplantasies. Derduisende hektare daarvan. Met gepaardgaande fabrieke, landgoedere, dorpies en allerhande vorme van infrastruktuur. Palmolie is ‘n massiewe industrie in Maleisië. Maar ongelukkig stroop dit die toerisme bemarking van Borneo as ‘n wildernisgebied van alle eerlikheid. Trouens die palmolie-industrie het Sandakan se karakter as poort na die Borneo-wildernis onherroepbaar verander.

Ironies is daar sterk Europese gelaatstrekke op die palmolie-industrie – van die grootste belanghebbendes in dié industrie is Britte, Dene en Hollanders. Stelselmatig word die betekenis van Borneo se naam as ‘n wildernisgebied verander. Onherroeplik. Deur veraf Europese maatskappye en gulsige verbruikers van elders.

Hansie Slim

Dit is Radio Suid-Afrika. Hier volg die nuus gelees deur Daniel Kirstein. Eers die hooftrekke: ‘n Geskil het ontstaan met die uitlewering van die oorskot van …

Smiddae tussen een en halftwee was gewyde tye in die huis waarin ek groot geraak het. Ook saans tussen sewe en agt. Dit was die tye waarin daar meer geluister is as gepraat. Radio was toe nog koning.

In die middag het ons geluister na afkondigings oor “radioprogramme wat deur die loop van die dag volg”, noodberigte (“Daar word gesoek na Meneer en Mevrou Swart van Aliwal-Noord wat iewers op reis is tussen Upington en Postmasburg. Dit is in verband met Meneer Swart se moeder.”), die weervoorspelling en dan die nuus, stiptelik om kwart-oor-een. Die nuus is gevolg met die streeknuus.

Ek onthou die meesleurende stemme van Morkel van Tonder, Edwil van Aarde, Fonnie du Plooy, Daniel Kirstein, Leon van Nierop, Nic Swanepoel en Thinus de Villiers. Hul stemme het geloofwaardigheid aan onakkuraathede soos noodberigte en die weervoorspelling verleen. Hulle het my geleer van woorde soos plek-plek, elders, mooiweer en bloedig warm. En van plekke soos Kaap Infanta, Kosibaai en die platorant.

Saans is die nuus voorafgegaan met drie bieps. Met gesag is die nuus ingelui met “Dit is Radio Suid-Afrika. Dis nou sewe-uur en hier volg die nuus gelees deur Daniel Kirstein. Eers die hooftrekke: ‘n Geskil het ontstaan met die uitlewering van die oorskot van …”

Aandnuus is gevolg deur die weervoorspelling, Boekevat en dan die storie – Wolwedans in die Skemer, Ongewenste Vreemdeling of dalk Die Wildtemmer.

“Weervoorspelling” was waarskynlik een van die eerste groot begrippe wat ek as kind onder die knie gekry het. Die draadloos het ‘n bepalende bydrae in hierdie verband gehad. Vroeg in my lewe het ek geleer dat die weer vir ons Dorslanders belangrik is. Meer korrek – die moontlikheid van reën was vir ons belangrik. Ons het elke dag met aandag geluister na die kanse vir reën, selfs twee tot drie keer, en die moontlikheid daarvan het die luim in die huis beïnvloed, en vendusies en biddae help beplan.

Weervoorspelling in Maleisië, daarenteen, is waarskynlik ‘n verwaarloosde, onbelangrike wetenskap omdat dit byna geen doel of bestaansreg het nie. Dis elke dag warm. En dit kan omtrent elke dag reën. Dis selfs snags ook warm. En dit kan snags ook reën. Niemand hoef iets hieroor te voorspel nie. Niemand hoef gewaarsku te word teen skielike koue nie. En niemand raak opgewonde as die reënkanse meer belowend raak nie. Want dit gáán reën. Hard en baie. Net as die lug blou is, gaan dit nie reën nie. Wat nie sommer gebeur nie.

Kota Kinabalu kry omtrent 2400mm reën per jaar. Dis 2,4m reën. Amper sewe voet reën. Die grond sal diep nat word met soveel reën, sou ons in die Kalahari sê. As net 10mm op elke reëndag val, het mens ‘n drie-kwart jaar se reëndae nodig.

Ander dele van Maleisië, soos Berg Kinabalu, kry selfs meer reën. Dis omdat die hele land, dié deel van Maleisië op die Asiese vasteland sowel as die Borneo eiland-deel, bitter naby aan die ewenaar lê. Voeg berge en ‘n omringende warm see by, en jy het die resep vir oorvloedige reën.

IMG_1571

Ons wil graag Berg Kinabalu gaan klim. Dié berg is meer as 4,000m hoog en vorm die middelpunt van die Kinabalu Park van 75,000ha, sedert 2000 ‘n Wêrelderfenisgebied.

IMG_1573

Kinabalu Park word geag as een van die verskeidenheidrykste plantegroeistreke in die wêreld omdat dit oor vier klimaatstreke strek. Ses plantegroeisones met ‘n geskatte 6,000 plantsoorte kom hier voor, meer as die helfte van die hele Borneo se plant spesies. Die laerliggende dele is warmer, bome hoër as 50m is algemeen en die ondergroei is dig.

IMG_1605

Hoër op teen die berg raak dit koeler en die plante krimp in hoogte. Permanente watervalle en strome loop al langs die boep van die berg.

Ons neem ‘n langafstandbus na Kundasang, die gehuggie naby Berg Kinabalu. Ons kry blyplek om die draai van die ingang na die park. Die uitsig is mooi, maar die geriewe verdag.

Maleisiese badkamers is byna sonder uitsondering altyd nat. Te nat na ons sin. Dis omdat die stort en toilet in ‘n beknopte kombinasie in dieselfde klein vertrekkie is. Sonder uitsondering is daar iewers ‘n permanente lek, of ‘n plassie water, en plastiekhouers met water. Hoewel ons dit gaandeweg gewoond geraak het, is ons toenemend opgewonde as die stort verder as een meter vanaf die toilet is. Solank dit skoon is, kan ons deurdruk met die beknopte omstandighede, maar die blyplek hier in Kundasang toets ons uithouvermoë. Badtyd word ‘n beproewing en ons besluit om ‘n ander kamer te vra.

Met die kamer-episode afgehandel, pak ons die park aan die volgende oggend. En besef onmiddellik dat dit nie maklik is om die berg uit te klim nie. Eerstens is daar ‘n maandelange waglys en tweedens moet mens diep sakke hê om dit te kan bekostig – N$4,500 per persoon. Dis vir die roete van 8,8km met ‘n gids en luukse akkommodasie, oor twee dae. Ons maak vinnig somme – met N$9,000 kan ons nog lank en ver reis.

IMG_1589

Ons besluit om liewer net die gewone stappaaie te doen en nie vir Duckelina die bokant te gaan wys nie. Ons gaan liewer die kruin van onder af bekyk.

Behalwe vir gereelde rots-stortings is die reënwoude rondom Berg Kinabalu ongeskonde. Geen byl is nog gelê teen enige boomstam nie. Hier is ‘n groot keuse van stappaaie, met verskillende moeilikheidsgrade, lengte en uitsigte.

IMG_1587

Ons kies die langste een, al langs die Liwagu Rivier, opwaarts tot by die Timpohon Hek waar net die bergklimmers deurgelaat word. Ongelukkig vind ons halfpad uit dat die roete gesluit is vanweë ‘n rotsstorting en ons moet oorslaan na die tweede langste roete. Nogtans is dit ‘n staptog wat ons nie gou sal vergeet nie.

IMG_1574

Ek was nog elke keer opgewonde oor ‘n enkele orgidie wat ek aan die groei kon kry, hier kom meer as 800 soorte orgidieë voor! En hulle groei oral.

IMG_1612

Verder is hier meer as 60 eikesoorte, meer as 80 soorte wildevye, meer as 50 soorte palms, by die 40 soorte gemmer, omtrent 30 soorte bamboes, en meer as 600 soorte varingspesies. Boomvarings hier word tot 20m hoog. Orals is lugplante, plante met blomme, mosbegroeide stompe en stroompies.

IMG_1576

Ons sien weliswaar nie wild nie, maar kom darem op ‘n vars spoor van die “Clouded Leopard” af. En sien ook baie voëls.

Regoor die ingang na die park is ‘n plaaslike restourant. Na ons besoek aan die park gaan soek ons aandete. Terwyl ons eet, sak ‘n onvoorspelde reënbui uit. En ons kyk hoe twee mense vergeefs in die reën ‘n langafstandbus probeer stop. Dit hou aan reën, en ons drink maar nog ietsie, terwyl ons hier van onder af kyk na die kruin. Na die reën betaal ons – 18 Ringit in totaal. Dis N$54. So ja, nou kan ons weer verder toer.

Daai N$9,000 wat ons gespaar het, gaan ons nog ver bring.

Salig is die wat snorkel

Kota Kinabalu, of KK soos die stad bekend is, is die hoofstad van die Maleisiese staat Sabah op die eiland Borneo. Omtrent twee-derdes van Borneo word beheer deur Indonesië. Maleisië het die ander derde, eintlik net die noordelike deel. Die piepklein Brunei enklawe verdeel die Maleisiese deel tussen Sarawak (wes) en Sabah (oos).

Baie van KK se inwoners is Chinees van oorsprong. Hulle bly al vir eeue op Borneo en noem hulself Maleiers. Nes Chinese het Arabiere ‘n sterk invloed op Borneo gehad – vandag nog het Borneo ‘n sterk Moslem-gemeenskap danksy die verkondiging van dié geloof ‘n paar eeue terug. Dan is daar die mense wat oorspronklik op Borneo gewoon het en ‘n paar minderheidsgroepe soos Indiërs en Filipyne wat later bygekom het. En natuurlik toeriste, soos ons.

IMG_1525

Inligting oor die oorspronklike inwoners en geskiedenis van Borneo is opvallend skraps. Beter gedokumenteerd is die Britse hoofstuk van Borneo se geskiedenis. Aanvanklik was KK se naam Jesselton, vernoem na een van die hoofkoppe van die British North Borneo Company. Dié maatskappy het Jesselton as hawe gebruik om die hulpbronne uit Borneo se woude te tap – hout, rottang en rubber. Die Britte het eintlik net belanggestel in die oostelike deel van Borneo en het hierdie gedeelte, bekend as Sabah, as ‘n streek onder beheer van ‘n maatskappy gekolonialiseer. Ter beskerming van die maatskappy is die Union Jack oor Sabah gehys. Jesselton was egter nie die hoofstad van Sabah nie, maar Sandakan verder suid.

Soos elders in Maleisië is die Britte deur die Japanese uit Jesselton verwilderd tydens die Tweede Wêreldoorlog. Op hul uittog verwoes die Britte die stad om niks vir die Japanese na te laat nie. Die Japanese was nie eintlik in Borneo se hulpbronne geïnteresseer nie, maar Sabah was ‘n belangrike strategiese houvas in suidoos-Asië en vier jaar later verwoes die Britte die stad nog meer toe hulle Jesselton stook met bomme om die Japanese weer uit te kry. Net drie geboue bly staan aan die einde van die oorlog, die Japanese onttrek en die British North Borneo Company keer terug.

Die maatskappy steier onder die skuld en ‘n groot gebrek aan ontwikkelingskapitaal. Om Jesselton weer op te bou, word die verantwoordelikheid van die Britse Kroon – nou as die hoofstad van Sabah. Dis ‘n taak wat die Britse administrasie teësinnig en verbeeldingloos aanpak en die produk is ‘n onopwindende, doodgemiddelde plek. Meer nog, as gevolg van sy Britse wortels is KK ‘n tipiese primaatstad – regeringsinstansies en hoofkantore is hier gesentreer en die stad groei uit sy nate, terwyl ander dele van die land aankarring of agteruitgaan. Net soos ander lande met primaatstede (dink Windhoek, Namibië) is groei en ontwikkeling dus ruimtelik baie oneweredig.

KK is boonop vasgedruk tussen die see en berge. Grond vir ontwikkeling is beperk en die stad groei of lineêr, of op drooggelegde moerasgebiede styf teenaan die see. Arm mense het ‘n uitweg vir hierdie dilemma gekry en sommige, veral die Filipynse nedersetters, bou hul huise op stelte in die vlak kusstrook. Dis eintlik ‘n tipe plakkery, met die noodwendige uitdagings van munisipale diensvoorsiening wat ver tekortskiet.

IMG_1478

Vandag is die hawegebied ‘n miernes van bote wat die see-plakkers daagliks heen-en-weer tussen KK en hul blyplekke vervoer. Die hawegebied is ook aangrensend van die nat- en droë markte asook die grootste straatkosmark.

Dan is daar ook nog die naweek markte in Gaya Straat. Naas die markte is daar die malls. ‘n Duitse vriend van ons praat van die “Einkauftempels”. Ons het agt van dié sentrums in KK getel. En KK is omtrent so groot soos Windhoek. Sentrums is natuurlik ‘n erg Maleisiese ding – omdat dit so warm is en die lugreëling onverbeterlik is, is sentrums gewilde uithangplekke. En ons moet bieg, ons het al ‘n paar maal skuiling gaan soek teen die hitte in so ‘n sentrum.

IMG_1519

So, wat doen mens eintlik in KK? ‘n Rapsie meer as 1,600 km vanaf Kuala Lumpur is KK die poort na Borneo, die “ander deel” van Maleisië.

‘n Entjie weg van die bedrywige hawegebied lê KK se wit, uitgestrekte strande waar die inwoners kuier en ‘n mooi sonsondergang geniet. Oorkant KK lê ses eilande. Die grootste een is Gaya, waar die Britte aanvanklik nes geskop het. Gaya het permanente inwoners. Die ander vyf eilande is onbewoond, behalwe vir die personeel van die luukse oorde. Drie van hulle, Sapi, Mamutik en Manukan is gewilde dagbestemmings per boot. Ons besluit om by twee van hulle te gaan snorkel.

IMG_1538

Snorkel by die eilande naby KK is nie so indrukwekkend soos by die Perhentian eilande nie. Sigbaarheid is effens swakker, daar is baie meer mense en ons moes effens verder swem om by die korale en visse te kom. Maar die mees ontstellende ding was die besoedeling wat ons gesien het. Plastiek afval is ‘n massiewe uitdaging en die seebodem ontgeld dit liederlik. Afgesien van die plastiek is daar ook geweldig baie dryfhout, blare en droë materiaal uit die woude wat in die see beland. Gevolglik is die toeganklikheid van KK se kuslyn baie beperk, en swembare strande baie gewild.

IMG_1547

Snorkel is vir my ‘n stil, salige belewenis. ‘n Gewyde sport, byna heilig. Want al snorkel jy saam met iemand, is jy alleen en op jou eie. Jy ontdek, maar kan dit nie met iemand deel nie. Praat is uit – ten minste solank jy gemasker is. En terwyl jy snorkel, kan jy hoogstens beduie. Dis ook ‘n uiters beheersde sport. Want as jou asemhaling hand-uit ruk gaan jy onmiddellike probleme hê. Vir my wat geseënd is met hopelose koordinasie is dit elke keer ‘n uitdaging om my asemhaling ritmies en egalig te hou.

Nogtans is snorkel salig. Dalk is een saligspreking uitgelaat met die skrywe van Die Bybel: “Salig is die wat snorkel, want aan hulle word die wonderwêreld onder die water gewys”.

Heil die Leser

Miskien is ek onnodig bang gemaak met die Heilsleër in die Kinderkransklasse. Nes met gehapte appels, kleurvolle vlinders, psigidilliese effekte, bell bottoms, die omgekeerde vredesteken, langspeelplate met verskuilde boodskappe as dit agteruit gespeel word, die Rooi, Swart en Geel Gevaar, en wie weet wat nog. Instrumenteel in hierdie waarskuwings was daar altyd tannies met name soos Kotie en Huipie (kry mens regtig dogterjies met dié name?). Die tannies was altyd stemmig geklee, gekous, gepolvy en geties. En hulle het marsjeer onder ‘n banier van organisasies met yslike name.

Op die dorpie waar ek groot geword het, het daar nie veel gebeur nie. So, ons het alles bygewoon en gedweë met aandag na alles en almal geluister. Eers lank daarna het ek gewonder oor die kuns van langspeelplate agteruitspeel. Wie kan so iets doen? En watter genie sou daaraan dink om ‘n geheime boodskap in die onverstaanbare klanke te kon versteek? Watse tipe boodskap in elk geval? Iemand het eendag grappenderwys beweer dat jy na potjiekosresepte kon luister as mens Bles Bridges se plate sou kon agteruit speel.

Bangmaak is ‘n magtige wapen om jong kinders te beïnvloed. Ons arme seuntjie was vir die eerste paar jaar van sy lewe bang dat hy swanger kan raak. Ons kon nooit uitvind wie hom bang gemaak het met so ‘n afgryslike ramp nie, maar ons kon darem sy vrees betyds agterkom en verduidelik dat dit biologies onmoontlik is. Op my beurt weer, was ek tot verlede week nog bang vir die Heilsleër.

Die aanklag teen die Heilsleër was dat die Rooiskilde van dié organisasie die Khakis teen die Boere in die Vryheidsoorlog gehelp het. En dat die Heilsleër nie sakramente bedien nie. Sakramente was in elk geval ‘n oorgrote woord vir my. Nes kategismus.

My Lief praat makliker as ek. Sy is vreesloos as sy nuwe mense ontmoet. En sy kry verspotmaklik ‘n aanknopingspunt. Ek is baie meer versigtig, bly liewer stil en wonder net voordat ek my mond uit nood moet oopmaak.

Ons eerste blyplek in Kota Kinabalu is nie goed geleë nie. Ons kry ‘n meer sentrale blyplek, maar ons moet van ‘n taxi gebruik om daar te kom. Totdat My Lief by die ontbyttafel die groepie van die Heilsleër sien. En hulle het ‘n bussie as ‘n ryding. Voordat ons kan sê “saamry”, sit ons saam met hulle in die bussie. Op ‘n uitreik. Ons gaan kospakkies by behoeftiges in die buitewyke van Kota Kinabalu aflewer. Dis die twee van ons, vier jong Amerikaanse meisies en ‘n Maleise man van Chinese afkoms, wat aangespreek word as Major. Ons tel nog vrywilligers op en vertrek op ‘n onbekende sending, die ruigtes van die berge rondom Kota Kinabalu in.

IMG_1490

Ons lê besoek af by ‘n paar verinneweerde huise waar die gemene deler armoede is. En baie onvertelde verhale. Dis eenvoudige huishoudings op werwe met motorwrakke, honde en hoenders. By die een huis is ‘n pa wat verlam is na ‘n ongeluk twaalf jaar gelede, by ‘n ander huis is ‘n ma van drie kinders wie se pa tronkstraf uitdien, en so gaan dit aan. Ons lewer kos af, ons gesels en ons bid saam by elke huis. Ons bid tot dieselfde God wat ons ook in Afrikaans aanbid. Ons gee, maar eintlik ontvang ons.

Want skielik besef ons hoe buitengewoon geseënd ons is.

En ons kry ‘n eerstehandse nuwe opinie oor die Heilsleër se drie esse – “soup, soap and salvation”. Ek is ook nie meer bang vir die Heilsleër nie. Inteendeel.

O ja, en amper vergeet ek: Die Heilsleër en die Salvation Army is dieselfde ding.

Mengel

Melaka se reputasie as ‘n bloeiende handelstad en poort na die speseryehemel was sedert die 15e eeu bekend onder die Portugese. ‘n Seeroete tussen Lissabon en Melaka moes net gevind word, wat die taak was vir manne soos Diego Cao, Bartolomeus Dias en Vasco da Gama. Toe laasgenoemde dit uiteindelik regkry, word Alfonso de Albuquerque opdrag gegee om die Portugese vlag in Melaka te gaan hys in 1511.

Teen die tyd van Alfonso se aankoms woon daar alreeds Arabiere, Chinese, Indiërs en Maleiers in Melaka, almal onder beheer van ‘n sultan. Maar ‘n opdrag bly ‘n opdrag, en Alfonso neem doodeenvoudig die plek oor en hys sy vlag, sonder enige goeie skikking met die sultan.

Alfonso is ‘n voorbeeldige Katoliek en besluit om naas ‘n bastion, ook ‘n kerk op die enigste bultjie naby die hawe in Melaka, te bou.

IMG_1350

Alfonso se edele werk is egter soos hoes teen donderweer – Islam is deeglik ingegrawe en die sultan se onderdane is astrant. Hulle wil nie bekeer nie, en is onwillig om vreedsaam aan te pas by die Portugese se vreemde reëls oor handeldryf. Buitendien is daar ‘n geknoei en ‘n gekroek onder die Portugese, wat net mooi niks help om die inwoners te laat glo in hul kwansuise opregtheid nie.

IMG_1409

En op dié manier bly Alfonso en sy opvolgers se bestuur van Melaka onoortuigend en wankelmoedig.

Toe kom die Hollanders in 1641. Eers verjaag die Hollanders die Portugese, vestig ‘n handel met strenger reëls, bou ‘n beheerde hawe, verwoes die vorige heersers se Katolieke kerk en bou ‘n Protestantse kerk op ‘n ander plek. Die Hollanders bou ook die Stadhuys, hul administratiewe hoofkwartiere, en lê die gebruiklike Jonkerstraat en Heerenstraat aan.

IMG_1441

Die Hollanders beheer ook die Kaap van Goeie Hoop, en Jawa, en bou die VOC op tot ‘n magtige internasionale maatskappy vanuit Melaka. Personeel wissel en word verplaas. Die opstandiges en parmantiges word slawe, gevangenes of matrose. Op dié manier word Maleise woorde soos piesang, plafon en pondok na die Kaap en Jawa uitgevoer. En Jan van Riebeeck se vrou, Maria, word in Melaka begrawe.

IMG_1374

Laaste kom die Britte, eers in 1826. Net soos in die Kaap neem hulle Melaka by die Hollanders af. Eintlik stel die Britte belang in handeldryf met die Chinese en Indiërs en die Kaap sowel as Melaka was vir die Britte twee belangrike strategiese punte om dié handelsroete gevestig te kry.

IMG_1363.JPG

Met die Hollanders verwyder uit Melaka, begin die Britte die plek as ‘n nagedagte bestuur omdat hulle fokus op die belangrikheid van George Town as ‘n hawe. As ‘n troosprys bou die Britte ‘n eie kerkie in Melaka, maar beskou die agteruitgang van Melaka andersins gelate.

IMG_1386

Uiteindelik word Maleisië onafhanklik van die Britte, eers in 1957. Melaka bly aan die agterspeen suig, tot omtrent twee dekades gelede toe die nuwe regering die historiese en kulturele waarde van die stokou stad besef. Derhalwe word Melaka se ou deel in 2008 ‘n Wêrelderfenisgebied en toerisme groei tot die belangrikste bron van inkomste vir die stad.

IMG_1398

Melaka laat my onomwonde glo dat mense met yslike verskille en uiteenlopende agtergronde kan saamleef as ‘n gemeenskap. Dis ‘n kleurvolle stad, met ‘n ryk geskiedenis. Hier is plek vir oud en jonk, ryk en arm, Hindoe en Christen, Boedis en Moslem. Die geskiedenis van die stad word gekoester, en eenheid in verskeidenheid word hoër geag as eiebelang.

IMG_1375

Ons besoek Melaka aan die einde van Ramadan, dus is al die Halaal eetplekke toe. So beland ons een aand by ‘n eetplekkie langs die grag wat die Hollanders gebou het. Die geboutjie toon letsels van die afgelope 400 jaar, maar die interieur is vars en jonk. Die spyskaart is Thais, ons word bedien deur ‘n Maleier van Indiese afkoms, sit langs ‘n Duitse paartjie en luister na Reggae musiek.

En so mengel ons in Melaka.

O, Eiland van die Son

Maleisië het ‘n baie digte bevolking langafstandbusse. Gerieflikheidshalwe kies ons dié opsie om te beweeg en gevolglik is ons aangewese op die raad van buskaartjieverkopers oor ons volgende bestemming; wel tot ‘n mate. So word ons omgepraat deur een op die busstasie van Tarah Nata in die Cameron Highlands om die Perhentian Eilande te besoek. Nog nooit van gehoor nie. Maar hoe kan ‘n buskaartjieverkoper nou verkeerd wees?

Die eilandjies lê aan die noordelike deel van Maleisië se ooskus. Regoor Kuala Besut. Ook nog nooit van gehoor nie. Daar is ‘n hele paar eilandjies, en ons kies die kleinste enetjie van die twee waarop akkommodasie beskikbaar is, Kecil. Ons besluit oor blyplek, kies datums, en koop die buskaartjies, heen-en-terug. O ja, dis ‘n eiland – ons koop ook bootkaartjies, ook heen-en-terug. So kies ons koers ooswaarts na ons kuier in die Cameron Hooglande.

Ons kom op ‘n snikhete Donderdagmiddag aan by die pier in Kecil.

IMG_1256

Op die strand is ‘n soompie strandkafeetjies en verskeie geboutjies en blyplekkies, styf ingeryg langs mekaar. Die water is onnatuurlike blou en warm. Wiegende kokospalms, ‘n wit sandstrand, kabbelende brandertjies, en bootjies wat dobber. Ons tipe blyplek. O, Eiland in die Son, ons stap sommer strandlangs soontoe.

IMG_1341

Ons kry ‘n kamer wat uitloer tussen twee kokospalms. Al die kamers rus op stelte, blykbaar vir beter ventilasie. Behalwe die ventilasie skarrel daar elke nou-en-dan ‘n likkewaan tussen die stelte deur. Direk agter ons is die woude. Die water is verleidelik en voordat jy “likkewaan” kan sê, swem ons.

IMG_1321

Later word tafels en stoele op die strand uitgepak vir aandete. Dis so lekker hier, mens wil sommer met jou voete ook vuiste maak.

IMG_1201

Dis snorkelwêreld dié, en ons oordoen dit byna. Eers neem ons ‘n bootjie en gaan swem saam met seeskilpaaie. Ons hang ook bokant korale en visse in alle denkbare kleure, groottes en vorme.

IMG_1302

Die aand knak ons ‘n Tiger by een van die strandkafeetjies op Long Beach.

IMG_1314

Op die tweede dag leen ons weer snorkels en stap op ‘n stil paadjie deur die woud na klein strandjies waar ons die enigste mense is. En ons snorkel. Ons kry vir Nemo en haar gesin. Ook die uitgebreide familie. Nooit geweet die Nemo’s is so baie nie.

IMG_1307

Op die derde dag vra ons ‘n watertaxi om ons te gaan aflaai op ‘n strand wat nie te voet bereikbaar is nie. En ons snorkel. Ek sorg vir ‘n hele paar persoonlike bestes: Langste tyd aaneen in die water, langste ent geswem deur ‘n Kalaharikind sonder om te rus, en een van net twee mense wat op 18 Junie 2017 deurgebring het op Romantic Beach.

IMG_1328

Hoewel daar seker reisigers is wat dit so verkies, dink ek nie mens moet alleen reis nie. Dis soveel moeiliker om rigting te kry, om inligting in te samel en dis bloot onopwindend om nie jou ervarings met iemand te deel nie. As mens alleen reis, lag jy ook minder en kan jy ook nie gereeld beken dat jy tevrede is nie. Die Perhentian Eilande is ‘n bestemming wat mens beslis nie alleen moet ervaar nie.