Relatiwiteit

Na ses maande op reis met rugsakke is dit tyd vir bestekopname.

Dit was ‘n besondere geseënde tyd. Geen terugslag of groot teëspoed nie, geen besering of ernstige siekte nie, geen groot verlies of diefstal nie. Ja, ek het wel ‘n ligte verkoue en ‘n loopmaag opgedoen, maar dit sou ek by die huis ook kon kry. En ek is besig om albei my groottoonnaels te verloor vanweë Rinjani, maar dis pynloos. Klink baie erger as wat dit is.

Wat was die beste? Onregverdige vraag. Teenvraag – wat is die kriteria?

Eintlik is ‘n vergelyking onvanpas. Elkeen van die lande het sy eie stel mooi herinneringe opgebou. Ons sal elkeen onthou oor sekere redes. En ons sal na elkeen kan terugkeer. Voor dan gaan ons eers probeer om by ander onbekende plekke op aarde uit te kom. Reis is om te ontdek, om te verken, om ‘n plek te ervaar. Nie eintlik om dit weer te besoek nie. En om te talm. Bietjie langer te vertoef, te beleef, om die plaaslike dinge te doen.

Waarskynlik het ons die gemiddelde ouderdom van rugsakreisigers wêreldwyd ‘n bietjie gelig. So ook die gemiddelde ouderdom van gaste in hostels en homestays. En saam met ander rugsakreisigers op busse en jimneys, driewiele, poegies, bote en oorslaaptreine het ons gesorg dat die gemiddelde ouderdom van hul tipiese passasiers effens klim. Nogtans het niemand ‘n wenkbrou gelig omdat ons aan die bokant van 50 is nie. Niemand het ons ge-oom of ge-tannie nie. Inteendeel, ons het nêrens Afrikaans gehoor nie. Ons het wel in Afrikaans stiltetyd gehou en met mekaar in Afrikaans gepraat. En geblog in Afrikaans. Maar dit was die enigste Afrikaans vir ses maande.

Dan was daar ook ‘n paar eerstes as Namibiërs: In Zhangjiajie, Guilin en Qindao en in verskeie ander plekke in China was ons waarskynlik die eerste Namibiese besoekers. In Coron het ons die tweede speldjie in Namibië op ‘n wêreldkaart gedruk (laat weet ons as jy dalk die eerste speldjie ingedruk het), en op die Kecil Perhentian in Maleisië het ons die eerste Namibiese spore getrap, so ook op Rinjani en twee van Indonesië se 17,000 eilande. Goed, as ons nie die eerste Namibiërs was nie, was ek waarskynlik die eerste een uit die suide van Namibië.

Ons het probeer om boek te hou van ons uitgawes, en ons het probeer om ons ervarings op te skryf. Ons kan raad gee, ons kan sekere goed aanbeveel en sekere goed afraai. Die bedoeling was nooit om ons inligting op te teken en as ‘n boek vol wenke te verkoop nie. Maar dis ook nie materiaal wat ek graag op skrif wil stel nie. Ervarings is afhanklik van persepsie, en die oorvertelling daarvan is bloot ‘n opinie. Twee mense kan dieselfde ding beleef en twee uiteenlopende stories daaroor vertel. Vir wie glo jy?

Hoekom het ons dan teruggekom? Oor klomp persoonlike redes. Familie is vir ons belangrik, en daar is ‘n paar dinge op hierdie front wat ons aandag nodig het. My 88-jarige pa het siek geword. Ons dogter wil trou. Ons seun wil universiteit toe gaan. Ons moes kies tussen voortreis of familie. En ons kies familie.

Miskien is dit ‘n geleentheid om suidelike Afrika opnuut te verken. Dis so ‘n wonderlike stukkie wêreld, hier onder ons neuse. Groot dele wat ons nog nie ken nie. En skielik wonder ek oor die betroubaarheid van die teks in my destydse Standerd 4 Aardrykskunde handboek. Waar is die mielie-vierhoek nou eintlik? Hoe wild is die Wildekus nou eintlik, of hoe groot is die Vaaldam regtig? Hoe lyk die Witwatersrand deesdae? Is die Vrystaat nogsteeds so plat? Waar begin en eindig die Karoo?

Op ons vlug met Ethiopian Airlines kyk ek na die verbeeldingryke fliek Interstellar. Ek gaan op ‘n reis deur ons kosmos, wat ek werklikheid noem. Konneksies tussen ons aarde en die uitspansel word gemaak, en die onderskeid tussen realiteit en denkbeeldigheid word vaag in ‘n spel van tyd, ruimte en swaartekrag. Soos alles ineen weef, word alles relatief – ‘n maand in die ruimte word etlike dekades op aarde; afstand, spoed en rigting word niksseggende verwysings; die effek van gewig en swaartekrag verdwyn. Die antwoorde op ons aardse omgewingsvraagstukke word in die heelal gesoek. Toekoms en hede raak deurmekaar, tyd word nie meer gemeet nie. Alles raak relatief, en alles hou verband met mekaar. En ek begin wonder – wanneer gaan die hede oor in die toekoms? Die antwoor is so vaag soos daai tyd net voordat jy aan die slaap raak. En soos in ‘n droom raak die onderskeid tussen my werklikheid en denkbeeldigheid relatief.

Dalk is reis ook so. Mens kry die antwoorde vir die uitdagings by die huis op ander plekke. Jou uitdagings word relatief, jy kyk na jou eie wêreld met ander oë. Ek waardeer weer die goed wat vir my vanselfsprekend geword het, ek raak weer opgewonde oor seldsaamheid en besondersheid.

Suidelike Afrika is so uitsonderlik mooi. Soveel verskeidenheid, soveel energie en soveel opwindende kontraste. Soveel kultuur en geskiedenis, soveel skoon lug en onbesoedelde omgewing, soveel minder mense. Soveel stilte, soveel kranse wat antwoord gee, soveel ongeskonde natuur.

Ja, daar is vuil op die ruit. Maar ons moet ‘n slag na die prentjie daarbuite kyk. En nie net na die vuil op die ruit bly staar nie. Die verskil tussen nou en die toekoms is relatief. Dalk is daar meer samehang as onderskeid, dalk maak dit sin om aan denkbeeldigheid aandag te gee. Dalk is ons drome nie so onwaarskynlik soos ons dink nie.

Eintlik is ons werklikheid so relatief.

Ons het gespring.

Vanuit werklikheid na onwaarskynlikheid. Miskien was dit dom en baie onverantwoordelik, maar dit was nie moeilik nie. En ons gaan nooit spyt kry nie.

img_0472

Advertisements

Nou waa’s daai?

Dis die teenvraag wat jy gaan kry as jy vir ‘n Namakwalander vertel van ‘n plek waarvan hy of sy nog nooit gehoor het nie. China het sommer ‘n hele paar sulke plekke. En al was ons vir twee maande in China, is daar nog baie nou-waa’s-daai-plekke.

Ons was meestal in die suidooste, ook die digbevolkste deel van China. Hoofsaaklik omdat Shanghai ons basis was.

china 032

Van Shanghai af was Nanjing, Suzhou, Wuxi, Hangzhou en Wenzhou gerieflik per trein bereikbaar. Die verste punte uit Shanghai wat ons besoek het, was Xi’an (1,360km wes), Beijing (1,200km noord-noordwes), Qindao (700km noord), Zhangjiajie (1,300km wes-suidwes) en Guilin (1,500km suidwes).

China is die derde grootste land op aarde, naas Rusland en Kanada. Van oos na wes strek die land oor ‘n afstand van meer as 5,000km en van noord na suid meer as 5,500km.

IMG_9908

Afstande in China maak my nederig. Kashgar in die verre weste is 3,700km vanaf Xi’an en 5,100km uit Shanghai. Die afstand na Harbin uit Beijing is 1,200km noord en dan nog 1,200km verder noord tot by die Heihe Rivier, die grens met Rusland. Harbin en Kashgar is 5,500km van mekaar af.

Ten spyte van die yslikheid van die land, is daar net een tydsone.

china 449

Die suidooste van China, dié deel waar ons was, is die digste bevolk. Die magtige Yangtze Rivier is die derde langste rivier in die wêreld (6,380km lank), en die uitgebreide sisteem van kanale uit dié rivier vorm die slagaar van die suidooste. Al vir eeue.

Die klimaat van dié deel is gunstig en oppervlakwater is volop, twee belangrike bydraende faktore. Hoe nader aan die kus, hoe meer neig die klimaat na humied-subtropies. Binneland toe raak die klimaat meer kontinentaal – verskille tussen seisoene word toenemend groter. Dit raak ook al hoe droeër, wat beteken dat die bevolkingsdigtheid afneem verder weg van die suidooste.

china 314

Groot dele van China is bergagtig, sowat een-derde van die totale landoppervlak. ‘n Hele paar provinsies van China is bergagtig, maar veral die westelikes en die suidweste, waar Tibet is. Trouens, Everest in die Himalaja-gebergtes is geleë in Tibet, op die grens tussen China en Nepal.

china 038

Met ‘n bevolking van ongeveer 1,4 biljoen mense is rofweg een uit elke vyf mense op aarde ‘n Chinees. Omtrent die helfte van alle Chinese woon in stede. Dus het China ‘n hele paar stede met meer as 10 miljoen mense, en ook ‘n paar megastede met meer as 20 miljoen mense. Vir elke inwoner van Aranos is daar ‘n Chinese stad met meer as 1 miljoen inwoners. Miskien nie rêrig nie maar vir elke Namibiër is daar 636 Chinese (die grootte van ‘n gemiddelde skool) – dis wel ‘n feit.

Windhoek, in Chinese terme, is dus ‘n kleinerige dorpie. Al is Windhoek ‘n hoofstad.

china 559

Die Chinese regering verstaan die demografiese uitdagings van só ‘n groot bevolking. Tussen 1979 en 2015 is ‘n een-kind-beleid toegepas. Die groei in bevolking het wel afgeplat, maar beleidmakers het gou besef dat dié benadering tot gevolg het dat broers en susters, nefies en niggies en ooms en tannies – families dus – nie moontlik is nie. Deesdae word Chinese weer toegelaat om hoogstens twee kinders te hê.

china 512

In vele opsigte is China meer as indrukwekkend. Dis die derde grootste land in die wêreld, met 22 provinsies. In alle opsigte ‘n baie groot verskeidenhied. Landskappe wat wissel tussen woestyn en tropiese woude, hooglande en vloedvlaktes, grasvlaktes en sneeubedekte berge.

china 023

Die gedokumenteerde geskiedenis van China gaan oor die 5,000 jaar terug en die Chinese ekonomie is al vir die laaste 2,000 jaar die grootste in die wêreld. Wel, die Amerikaners dink hulle ekonomie is groter. Maar deesdae moet Amerikaners dalk aanvaar dat hul ekonomie vir ‘n kort tydjie die grootste was.

China het byna nog altyd die grootste stad in die wêreld gehad – waaronder Xi’an, Hangzhou, Nanjing, Beijing en deesdae Shanghai.

china 370

Die deel van China op die Asië vasteland staan bekend as die Volksrepubliek van China en was vroeër ook bekend as Rooi China of Kommunistiese China. Die ander deel van China op die eiland Formosa staan bekend as die Republiek van China, oftewel Taiwan. Taiwan beskou homself as die ware China terwyl die Volksrepubliek Taiwan as ‘n afvallige provinsie ag.

Toe die tydperk van die emperors in 1912 tot ‘n einde gekom het, het China ‘n republiek geword, maar onenigheid het ontstaan tussen die Nasionale Party en die Kommuniste en ‘n burgeroorlog het ontstaan. Mao Zedong, die kommunistiese leier het uiteindelik die oorhand gekry en die Volksrepubliek in 1949 uitgeroep. Die nasionaliste het na Taiwan gevlug.

IMG_9173

Die Chinese geskiedenis, taal en kultuur is intens verweef. Ons het dit gesien in die vorm van ‘n innige respek vir erfenis, wet en orde, nasionale aspirasie en nasietrots. Goed ingesuur met ‘n waardering vir skoonheid – of dit blomme in potplanthouers langs die strate, ‘n natuurtoneel, ‘n standbeeld, ‘n bonsai, of ‘n prominente gebou is – mens kry die indruk dat mooigoed deur almal waardeer word.

Vandalisme en graffiti is ‘n absolute rariteit. Anti-establishment, perversiteit en eksplisitisme is ongekend.

IMG_0082

Hoewel Chinese buitengewoon hard praat, luidrugtig nies, en keelskoonmaak, is Chinese eintlik nie-bakleierig en vreedsaam. Die land is al ‘n hele paar keer binnegeval deur moeilkheidsoekerige bure, en ten spyte van ‘n paar bloedige huismoleste onder mallerige emperors, het China nog nooit oorlog met ‘n ander land gaan maak nie.

Is dit dalk die rede waarom die Chinese militêre spandering relatief min is in vergelying met Amerika en Rusland?

Chinese noem hul land Zhongguo – Middelland – omdat hulle dit die afgelope 5,000 jaar as die middelpunt van die beskaafde wêreld beskou het. Antieke China was ‘n land van tegnologiese deurbrake en uitvindsels. Papier, die magnetiese kompas, die drukpers, porselein, sy, buskruit, vuurwerke, hidroliese en ketting-aangedrewe werktuie is almal uitvindsels uit Antieke China.

IMG_9361

Ons is verras met die intense skoonheid van China. Of dit nou kuns, vakmanskap, vaardigheid of ‘n natuurtoneel was – ons is ‘n hele paar maal stilgemaak.

Ons het gehou van die orde en die manier waarmee orde gehandhaaf word – geen wanorde en geen brutaliteit. Die polisie is altyd sigbaar aanwesig. Polisiemanne en polisievroue is altyd vriendelik en toeganklik. Soos dit hoort.

IMG_9243

En die Chinese is meesters op die gebied van skarebeheer. Daar is orals baie mense, die stasies is meestal oorvol, en die verkeer is deurgaans druk. Nogtans het ons nooit enige vorm van chaos ervaar nie. Trouens, in die twee maande het ons net een (baie) ligte motorongelukkie gesien. En, die dra van valhelms is bloot opsioneel, wat ‘n aanduiding is dat ongelukke hoogs uisonderlik is.

IMG_9156

Als werk, eintlik meestal vrek effektief. Onderhoud en versorging is opvallend, en die tuine is asemrowend. Waar ‘n probleem opduik, kom ‘n spoedige oplossing. Sommer oornag, in die meeste gevalle. Geen kragonderbreking, sonder-water, of nie-werkende verkeersligte. Openbare vervoer is goedkoop en stiptelik. Skoonmakers sien jy oral – in die strate, tuine en toilette.

Van toilette gepraat, jy hoef nêrens lank te knyp nie, openbare toilette is volop.

Ons het omtrent orals in hostels gebly. Chinese hostels stel ‘n besondere hoë standard en bied altyd ‘n dubbelkameropsie, gewoonlik met ‘n eie badkamer. Wit lakens, skoon badkamer, ventilasie en My Lief is tevrede. Nêrens het ons ‘n slegte ervaring gehad nie. Die prys het gewissel tussen R150 en R600 per nag, in die meeste gevalle was die prys rondom R300 per nag vir ‘n dubbelkamer met ‘n eie badkamer. Nie te sleg nie.

Daarteenoor is besoeke aan natuurparke en nasionale gedenkwaardighede relatief duur, maar alle besienswaardighede word foutloos versorg. Ons was verstom oor die gewildheid van sommige besienswaardighede, selfs op ‘n Dinsdagoggend kon ons skouers skuur met miljoene Chinese by ‘n nou-waa’s-daai-plek.

IMG_0337

Spyskaarte is ook meestal in Chinees. En nee, jy gaan nie vaalvleis of malvapoeding op die spyskaart hê nie. Ons het sover moontlik straatkos geëet, en die prys was selde meer as R120 per ete vir twee.

China is nie ‘n land vir beginner-toeriste nie. As jy nie Mandaryns, Yue, Wu, Minbei, Minnan, Xiang, Gan of Hakka onder die knie het nie, en ook min selfvertroue, moet jy anderpad kies. Die verskillende Chinese tale word vir mekaar verstaanbaar gemaak deurdat almal dieselfde geskrewe taal gebruik. Kortliks beteken dit dat logogramme of karakters, woorde en frases dieselfde betekenis in al die Chinese tale het. Teoreties kan almal mekaar se geskrewe taal lees, al kan hulle nie mekaar se gesproke taal verstaan nie.

Inligting vir nie-Chinese besoekers is uiters beperk omdat dit gewoonlik in geen ander taal as Chinees kommunikeer word nie. Want binnelandse toeriste maak seker meer as 95% van alle toeriste uit. Min Chinese is andertalig. Dit beteken dat buitelandse besoekers staat moet maak op vertaling in onakkurate Engels of langsame ontleding van karakters as mens nou nie Chinees vlot kan lees nie. Taal gaan tussen jou en ‘n oplossing vir jou mediese kwaal, bankprobleme en ‘n lastigheid met jou selfoon staan. Bly by die huis en kyk TV as jy gemak verkies. En as jy gereeld vir China met Japan verwar.

img_0472

Sal ons weer gaan? Jaaaaa! Twee maande was te min om alles van China te sien en te ervaar. Daar het teveel nou-waa’s-daai plekke oorgebly, selfs na twee maande, en die land is eenvoudig te groot en omvangryk om ten volle in twee maande te ervaar.

Ons gaan die uitnodiging na Tibet sterk oorweeg …

Tibetstories oor ‘n koppie tee

Al gehoor van die bokser van Qingdao? Man, die ou wat China van hoek tot kant deur gestap het?

Toemaar, ons het ook nog nooit van hom gehoor nie, totdat ons by hom en sy gesin in Qingdao oorgebly het.

IMG_0797

Maizi (sy naam beteken letterlik wheat, wat ook die naam van sy blyplek is) is ‘n man van min woorde.

Gewoonlik sit Maizi agter sy pyp en mymer. Dalk herkou hy herinneringe van sy 5,000km fietsrit vanaf Qingdao na Tibet wat hy in 1991 as 24-jarige voltooi het. Of dalk dink hy terug aan sy staptog van 4,328km op die syroete tussen Xi’an en Kashgar. Stoksielalleen, afgelê oor vyf maande in 1994/5. Of dalk onthou hy weer daai oomblikke toe hy op die noordelikste, suidelikste, oostelikste of westelikste punt van China gestaan het.

IMG_0798

Een van Maizi se groot drome was om van hoek tot kant deur Afrika te stap. Maar dit het helaas nooit gebeur nie. Toe stap hy maar deur China, altesaam 17,800km te voet. Met net twee pare stapskoene. En hy gaan gee skool in Pulan, Tibet in 1998 en 1999. So word hy die eerste vrywillige ter wêreld wat dit doen. En hy ontmoet vir Gù in Jianxi op een van sy staptogte.

IMG_0801

Maizi was ook ‘n joernalis. En ‘n bokser. Intussen het hy die bokshandskoene opgehang. Hy skryf ook nie meer nie. Sy herberg in Qingdao is nou sy passie. Dis hier waar hy en Gù en hul dogtertjie Cici hul gaste trakteer.

IMG_0803

Orals hang sy memoralia; sy ysbyl, waterbottel, kiekies, stewels, notas, briewe. ‘n Herberg vol herinneringe.

IMG_0804

Ons kuier saam. Oor ‘n koppie tee. Luister na sy stories oor Tibet. Ruil gedagtes uit oor reis en stap. Praat oor mense, oor musiek. En nou speel die African Jazz Pioneers, Johnny Clegg en Oliver Mtukudzi ook kliphard in The Wheat se binnehof.

Maizi se tuisstad, Qingdao, het ‘n kleurryke verlede. Haar Chinese wortels gaan terug tot 6,000 jaar gelede. Pluspunte was die natuurlike hawe, die goeie viswaters, lieflike klimaat en strategiese ligging met betrekking tot Beijing, Korea en Japan.

IMG_0828

En toe kolonialiseer Duitsland die deeltjie van China in 1898.

Duitsland verander die hoofpad deur die dorpie na Marktstrasse, lê nog ‘n paar breë strate aan, vestig behuisingsareas, bou regeringsgeboue, elektrifiseer die hele plek, bou ‘n Rooms-Katolieke kerk op die een bultjie en ‘n Protestantse Kerk op ‘n ander en sorg vir ‘n paar eerstes in China soos riolering en skoon drinkwater.

IMG_0832

Die tweetoring Katolieke kerk is gebou op ‘n prominente bultjie en was waarskynlik die middelpunt van die nuwe Duitse nedersetting. Net soos die Christus Kirche in Windhoek.

IMG_0719

Maar enige Duitse nedersetting met ‘n kerk en sonder ‘n bierbrouery is nie ‘n ware Duitse nedersetting nie. So gebeur dit toe dat Horst, Jurgen en Mattias op ‘n mooi aand in 1903 oor ‘n goue koue besluit om die Tsingtao Brouery in Qingdao te vestig en só, met die hulp van die Reinheitsgebot, vir China oor te neem.

Qin

Hulle plan slag net gedeeltelik, want Duitse beheer oor Qingdao is met die eerste Wêreldoorlog beëindig. Tsingtao leef egter voort en is vandag een van die wêreld se grotes.

IMG_0787

Duitse nalatenskap was so oortuigend goed dat die Chinese dit vandag nog met passie koester. Meeste van die ou Duitse geboue het behoue gebly en word as gedenkwaardighede bewaar.

IMG_0762

‘n Vreemde statigheid word deur die twee kerke oor die stad verleen. Albei is en bly in gebruik. Ewe kordaat staan die Duitse erfenis tussen Chinese geboue, in volle gebruik.

IMG_0772

IMG_0770

En op straat, waar die aandeetplekke hul tafels en stoele uitpak, bring Tsingtao bier ‘n gemoedelike feestelikheid. Visgeregte is uiters gewild. Ek kon dit nie verhelp om, so saam met die bier, ‘n Ocean Basket gevoel te kry nie.

IMG_0774

Qingdao het ‘n huidige bevolking van net meer as 9 miljoen inwoners en is, behalwe vir Tsingtao, die tuiste van Hisense en Haier. Verder is dit een van China se bedrywigste hawens en ‘n belangrike basis van die Chinese vloot.

In 2008 was Qingdao ook deel van die Olimpiese Spele met die aanbieding van die watersportitems.

IMG_0807

Qingdao is ook China se trou-hoofstad.

Hier laat neem voornemende paartjies hul troufotos – op die kerkplein, met en sonder vuurwerke, op die strand, in kobbelstraatjies, in parke, op perde, orals. Om blyplek in Qingdao te kry, beteken dat jy pal in direkte kompetisie is met honderde voornemendes wat ook ‘n dubbelbed soek. Op enige weeksdag is daar meer bruide te sien as oor enige naweek in die Tintenpalast se tuine.

IMG_0819

IMG_0723

IMG_0711

So vertel ‘n vriend my eendag van Windhoek se stadspolisie wat ‘n klomp boemelaars onder die Jakarandabome in die Tintenpalast se tuine wakkermaak. So terloops raas een van die poliesmanne met die boemies omdat hulle so mors. Hy wys na die leë plastieksakke, bierbottels en KFC-houers. “Nee Meneer”, sê een van die boemies. “Issie ons wat so mors nie, issie bruide”.

Die bruide van Qingdao mors darem nie so erg nie.

Ons verlaat Qingdao met ‘n sak vol herinneringe. En ons nooi die Temmer van Tibet en sy gesin om eendag saam met ons te kom stap in Afrika.

Hoofstad

Katie Melua sing van die nege miljoen fietse in Beijing. Dis ‘n feit, sing sy; dalk is daar meer.

Die hoofstad van China was vir lank die grootste stad in die wêreld en is nog steeds die derde grootste megastad op ons planeet met 21,7 miljoen inwoners.

IMG_0655

Geleë op die noordelike uithoek van die Chinese vlakte, en strategies begrens op drie kante deur bergreekse, was die stad reeds sedert die 12e eeu ‘n vanselfsprekende vesting vir die vroeë heersers.

IMG_0544

Dis waarskynlik in Beijing waar Marco Polo die resepteregte vir noedels verkry het en dit terug in Italië as spaghetti bekend gestel het.

Die uiteindelike paleis van die vroeë heersers, die Forbidden City, is oor die eerste twee dekades van die 15e eeu voltooi. Van 1420 af tot in 1912 was die paleis die amptelike woning van die Chinese emperor.

IMG_0657

Die paleis is groot, nee baie groot. Daar is 980 geboue op ‘n area van 72ha. Dit neem omtrent ‘n volle dag om die paleis behoorlik deur te loop. Byna 15 miljoen mense besoek die paleis per jaar, dis omtrent 41,000 per dag. Op ‘n sekere dag in Mei 2017 was ons tweetjies deel van die 41,000.

IMG_0674

IMG_0662

IMG_0553

Tiananmen Square is aangrensend aan die Forbidden City. Die grootste van sy soort in die wêreld, is dit die plek waar Mao die totstandkoming van die People’s Republic of China in 1949 aangekondig het.

IMG_0625

Godsdienstige seremonies was vir baie eeue reeds deel van die emperors en die Chinese kultuur, maar met die keuse van Beijing as woonplek het die emperors besluit om die Temple of Heaven te bou, ‘n kompleks van geboue omring deur ‘n park van 267ha. Teen daardie tyd was die gebruik van offers en gebede ten hemele deel van Chinese kultuur en seremonie.

IMG_0615

Die middelpunt van die kompleks is ‘n ronde struktuur, bo-op ‘n marmer fondament. Wat die drie-verdieping gebou merkwaardig maak is dat dit geheel en al van hout gemaak is, en dat geen spyker gebruik is nie. En versier is met kunswerk in pynlike detail. Uitstaande vakmanskap.

IMG_0627

Die reuse park rondom die Temple of Heaven is die groen longe van Beijing. Die boomryke park is groot genoeg vir die yweriges om te oefen en vir diegene wat stilte soek om te mediteer. Maar die park is ook familie-vriendelik en ‘n gewilde bestemming vir besoekers aan Beijing.

IMG_0663

Met ‘n gedokumenteerde geskiedenis van 3,000 jaar is Beijing ‘n mengsel van oeroue en hipermoderne argitektuur en uitleg.

Tradisionele hutongs, digbewoonde areas met ‘n doolhof van stegies, is die hart van die distrikte met straatkos en nagmarkte. Dis ook waar mens die lekkerste blyplekke kry.

china 359

Oor millennia het die stad ‘n prominente rol in wêreldpolitiek en ekonomie gespeel en is vandag nog ‘n hutspot vir kultuur en kuns, sport en opvoeding.

Meeste groot Chinese maatskappye en staatsinstellings se hoofkwartiere is in Beijing en dis ook hier waar 10% van die 500 topmaatskappye in die wêreld se hoofkantore is. Beijing lughawe is sedert 2010 die tweede besigste en Beijing se metrosisteem is die besigste in die wêreld. Altesaam 91 universiteite is in Beijing geleë waarvan twee op die wêreld se top 50-lys is.

china 419

Nog nie beïndruk nie? Watter ander stad beskik oor sewe UNESCO wêrelderfenisgebiede? En watter ander stad het die vermoë om die Somer Olimpiese Spele (2008) sowel as die Winter Olimpiese Spele (2022) te kan aanbied?

china 423

Trouens die Olimpiese fasiliteite is in ‘n spiekeries kondisie en word daagliks gebruik, meer as wat baie ander voormalige gasheerstede van die Olimpiese Spele kan sê.

IMG_0583

Bouery aan die eerste stukke van die Chinese muur het reeds in 771 v.C. (tydens die Qi-koninkryk) begin. Met verloop van tyd is dele van die muur afgebreek en verwoes, herbou en aan mekaar gelas.

Qin Shi Huang, die eerste emperor en baasbrein agter die kleisoldate in Xi’an, het glo 400,000 werkers – meeste van hulle was gevangenes – aangesit om die muur te bou.

Die tydperk van Qin Shi Huang se heerskappy (221 – 206 v.C.) staan ook bekend as die Qin-dinastie. Berug soos hy was, het Qin Shi Huang sommer die werkers wat in die tuig gesterf het, in die muur laat begrawe. Tydens die Han-dinastie (206 v.C – 220 n.C) is die muur verleng om die handelaars op die syroete te beskerm.

IMG_0585

Die grootste stuk bouery was tydens die Ming Dinastie van 1368 – 1644. Die doel was om plundery uit Mongolië te stuit en om die handelaars langs die syroete te beskerm, en die oppervlak van die muur is ook gebruik as ‘n pad waarop soldate kon reis. Tydens die Ming-dinastie het meer as ‘n miljoen soldate die muur beman en verdedig.

Die muur strek rofweg in ‘n oos-wes boepens, oor ‘n afstand van 6,259km. Voeg hierby 359km loopgrawe en slote en 2,232km van natuurlike hindernisse soos riviere, berge en heuwels en die totale lengte is ‘n yslike 8,850km.

IMG_0595

Die deel van die muur naby Beijing is die beroemdste en word ook die meeste besoek. Bedaling is ‘n gewilde besoekpunt, maar ons het Mutianyu verkies omdat dit effens stiller is. Ook omdat mens maklik die steiler deel van Jinshanling kan bereik. In hierdie deel is die muur tussen 5 en 8m hoog en tussen 6 en 5m wyd.

Net soos die skaal van baie ander dinge in China, is die omvang van die muur verstommend. Die jongste dele van hierdie indrukwekkende struktuur staan reeds vir meer as 370 jaar en die oudste dele vir byna 3000 jaar.

Nee wat, ons kan maar die kwaliteit van Chinese konstruksie vertrou. En mens wonder of Donald al ‘n paar somme oor sy beplande muur gemaak het.

IMG_0574

Terloops, die muur is nie sigbaar op satellietbeelde en uit die ruimte soos wat beweer word nie. Om die muur byvoorbeeld vanaf die maan te kan sien, sal beteken dat jy ook ‘n haar op 2km moet kan raaksien!

Bewaring van die muur het in 1957 begin en in 1987 is die muur as ‘n wêrelderfenisgebied verklaar.

IMG_0566

‘n Marathon vind jaarliks op die Chinese muur plaas. Hierdie epiese gebeurtenis is ‘n bietjie meer veeleisend as ‘n gewone marathon omdat dit meer as 5,000 trappies en verskeie steil op- en afdraendes insluit.

Tydens ons besoek het ons twee Argentyne, ‘n ma-en-seun-kombinasie, raakgeloop wie aan die marathon deelgeneem het. Die ma was eerste in haar ouderdomsgroep. Ons kon ‘n bietjie gesels voordat ons uitgesak het en hulle maar laat gaan het om die muurbesoek af te draf.

duck

Besoedeling oor Beijing is berug, danksy die BBC, CNN en ander storiedraers. Ons besoek is begin met ‘n nag van reën en die volgende paar dae was die lug oor Beijing silwerskoon. Maar hieroor was daar nie ‘n berig nie.

Ook berig die storiedraers nie dat dronk en oorgewig mense ‘n seldsame verskynsel in Beijing is nie. Ook nie dat graffiti of enige iets eksplisiets nie voorkom nie. Of dat die metro stiptelik is nie, ten spyte van die groot getalle reisigers. Of dat geweld en stedelike terreur in China ongekend is nie. Dat wapens geheel en al verbied word nie. Of dat die muur heelwat ouer is as die Eifel, Big Ben of Liberty nie.

IMG_0548

Eintlik is die Eurosentriese blik op die wêreld uiters eng en bevooroordeeld. Eintlik is daar heelwat dinge wat die res van die wêreld by China kan leer.

En miskien moet Donald in China kom leer hoe om ‘n behoorlike muur te bou.

Die Berge Fantasties 

Zhangjiajie is nou nie juis ‘n naam wat so lekkersê soos Aranos nie.

IMG_0355

Aranos is spikkelklein en Zhangjiajie ook (volgens Chinese maatstawwe). Alhoewel laasgenoemde meer as ‘n miljoen inwoners huisves en Aranos minder as tienduisend is daar tog ‘n vreemde verwantskap tussen die twee.

Afspraak in die Kalahari met Prof Christo Pienaar in die hoofrol is ‘n Carfo-fliek uit my kinderjare en geskiet in die rooi Kalahari waar Aranos ook neersitplek gekry het. Op sy beurt was die berge naby Zhangjiajie die inspirasie vir die fliek Avatar.

IMG_0346.JPG

Zhangjiajie lê in die skadu van Tianmenberg. Dié berg is bedrieglik steil en styg oor ‘n kort afstand van 200 tot 1,500m. Bo is daar ‘n mooi plato vanwaar mens nogal wyd kan sien. Hoog teen die byna loodregte hange sit daar ‘n reuse grot wat mens ‘n uitsig “dwarsdeur” die berg gee. Tesame het die grot en die mooi uitsig op die plato daarvoor gesorg dat een van die langste kabelkarlyne in die wêreld hier aangelê is.

IMG_0339

Ons besluit om Tianmenberg te besoek. Miljoene Chinese besoekers per jaar kan mos nie verkeerd wees nie.

Om boontoe toe te gaan, het ons een van twee keuses: Per kabelkar of per bussie. Die kabelkar is baie gewild en ons besef dat ons ‘n uur of drie moet wag om ‘n beurt te kry. Die ry vir die bussies is net so lank, maar beweeg effens vinniger.

IMG_0373

Ons kies die bussie, kry ‘n Chinese tydrenjaer as bestuurder (altans so het ons gedink), en vertrek op ‘n witkneukelrit berg-op.

Na die sewe-en-tagtigste harnaalddraai besef ons hoekom die bestuurder se waarskuwing om ons vas te gord so ferm was. Die gille en gelag raak al hoe senuweeagtiger hoe hoër ons gaan.

Uiteindelik spoeg die bussie ons genadiglik op ‘n parkeerterrein hoog teen die berg uit.

IMG_0352

Toe begin die trappe. En ek besef dat die kleuterrympie “Trippe, trappe, trone” dalk nie so onskuldig is nie, maar eintlik ‘n martelliedjie is. Ons sweet, swoeg en swyg. Tans is daar aanbouery op die trappe. Vir ‘n bergfiets downhill track. Verbeel jou!

IMG_0340

Toe die trappe ophou begin die roltrappe. Jy lees reg. Roltrappe. Na agt stelle hou ek op tel.

Van bo af het mens, uhm, asemrowende uitsigte.

IMG_0361

Daar is glaspaadjies, houtpaadjies en hangbrûe. En 11km voetpaadjies kronkel deur die woude. Dis ‘n karstlandskap, met ander woorde grotte en skeure, spitse en kranse. Elke nou en dan is daar ‘n platform met die mooiste uitsig.

IMG_0374

Kiekomaanwêreld.

Ons stap elke liewe paadjie en neem die kabelkar afwaarts. Byna 7,5km lank, en ons land uiteindelik in die middedorp digby ons blyplek. Pootuit, maar o so tevrede.

IMG_0378

IMG_0410

IMG_0416

IMG_0377

Môre vat ons die Tianzishanberge, omtrent 35km verder, aan. Avatarwêreld.

Weer in ‘n bussie wat ook skoolkinders, boere, werkers en enige ander soort passasier op- en aflaai. Tot by die hek van die Zhangjiajie Nasionale Park. Hier klim ons af, kaart in die hand, op ‘n bedompige oggend.

IMG_0482

Ons stap langs ‘n slingerende bergstroompie tot by ‘n plekkie waar ons dink die afdraai van die pad na die Hallelujaberg is.

IMG_0445

Die paadjie word stiller en steiler. Honderde mosbegroeide trappies. Later is ons stoksielalleen. Salig – in hierdie digbevolkte land, dink ons. “Stairway to heaven” is nogal gepas vir hierdie geleentheid, besluit ek.

IMG_0454

Maar na reekse en reekse trappies besef ons dat die plekke op die kaart nie opspoorbaar op die roeteborde is nie. Nie in Engels nie, en ook nie in Chinees nie. Hier’s fout, besef ons. Nogtans is dit verskriklik mooi.

Ons wroeg voort, op en af, totdat ons op jelliebene by ‘n bushalte aankom met ‘n naam heeltemal anders as die een op ons kaart. Ons ry met die bus tot by die plek waar ons begin het.

IMG_0467

Alhoewel dit ‘n mooi paadjie was en ons behoorlike oefening ingekry het, besluit ons om môre weer te probeer.

IMG_0440

Afleiding 1: Nie alle kaarte is akkuraat nie. En ‘n kaart wat amper akkuraat is, is nie akkuraat nie. Soos ‘n vrou nie amper swanger kan wees nie.

Afleiding 2: Paadjies sonder naamborde van die bestemmings is onbetroubare paadjies.

Afleiding 3: As daar niemand op ‘n paadjie stap nie, hoort jy ook nie daar nie. Moet veral nie alleen op mosbegroeide, afgesonderde paadjies stap nie.

IMG_0519

Gewapen met ‘n heelwat beter kaart pak ons die roete weer ‘n keer aan. En ons ontmoet ‘n paartjie uit Indonesië wat saam met ons stap. Nou is ons darem vier, op soek na Halleluja.

Verskeie stappaadjies loop deur die park, begin onder en eindig bo-op die plato. Bo is daar busse wat heen-en-weer tussen die eindpunte loop. Daar is kabelkarre en, glo dit as jy wil, ‘n hysbak om jou weer onder te kry.

IMG_0518

IMG_0540

Ons kies die een kabelkarroete afwaarts. Dit bring ons tot in die dorpie Wulinyuan, vanwaar ons weer die bussie terugneem tot in Zhangjiajie.

Om Zhangjiajie binne te dring is makliker as om die plek te verlaat. Kyk, die gebergtes rondom Zhangjiajie is wragtig pragtig. As ‘n selferkende kiekomaan was dit nogal traumaties om te wonder of ek dalk ‘n besondere kiekie kon gemis het.

Daar is egter ook logistieke uitdagings. Direkte vlugte na en vanaf groter stede soos Xi’an, Shanghai en Beijing is slegs laataand, ‘n onsmaaklike tyd. Want mens is dan op ‘n gulsige taxibestuurder aangewese om ‘n onsekere bestemming te probeer bereik – ‘n uiters beproewende situasie. Treinverbindings is ook beperk en, soos ons geleer het, die naweektreine is stampvol.

IMG_0543

Vir ons was al uitweg om ‘n bus na Changsha, ‘n groter stad, te neem vanwaar ons die oornagtrein na Beijing kan kry.

Dit reën toe ons in die bus klim. Ek skuif terug en luister na Vampire Weekend se M79. Behaaglik.

Die Berge Fantasties is by Zhangjiajie.

Lamsosaties en kleisoldaatjies 

Losweg vertaal beteken Xi’an iets soos westelike vesting. Dis die hoofstad van die Shaanxi Provinsie in China, maar op ‘n kaart van dié groot land lê Xi’an glad nie wes nie. Om die waarheid te sê, daar is baie meer land tussen Xi’an en die westelike grens van China as tussen Xi’an en die oostelike kus van dié reusagtige land.

IMG_0175

Die naam het meer te doen met antieke China, wat heelwat kleiner was, toe Xi’an ‘n belangrike nodus op die syroete was. Van hier af het die syroete weswaarts gestrek tot aan die Middelandse See en ooswaarts verdeel in twee roetes, een noordwaarts na Beijing en een suidwaarts tot by Hangzhou. Xi’an was dus die laaste bekende punt (in die weste) vir ou China.

Argeoloë het bewyse gekry van bewoonde nedersettings in die omgewing van Xi’an met ‘n ouderdom van meer as 6,500 jaar. Uit die gedokumenteerde geskiedenis blyk dit dat Xi’an 32 eeue gelede reeds die hoofstad van China, in die tyd van die Zhou Dinastie, was.

IMG_0204

Kortom, dis ‘n bitter ou stad.

Tydens die Qin Dinastie het die Eerste Emperor van China, Qin Shi Huang, ook Xi’an as hoofstad verkies. Dit was so 220 jaar voor Christus.

Dit was hy wat die kleisoldate, die sogenaamde Terracotta Warriors, laat maak het. Hy was ook bekend vir allerhande verkeerde redes – hy was agterdogtig, bygelowig en magsbehep. En vreeslik lief vir homself. Hy wou nie alleen in die hiernamaals wees nie, en het die leër van kleisoldate laat maak om hom te beskerm. En die makers van die kleibeelde is almal op sy bevel vermoor.

‘n Besoek aan Xi’an sonder om te gaan kyk na die kleisoldate is soos om Kaapstad te besoek en nie op Tafelberg gaan nie of Namibië te besoek sonder om vleis te eet. Die plek waar die kleisoldate is, is ‘n hele entjie buite die stad en mens moet ‘n spesiale bussie daarheen neem.

Die vonds is terloops ontdek toe ‘n boer ‘n put gegrawe het op sy plasie in 1974.

IMG_0112

IMG_0115

Dis eenvoudig die moeite werd om ‘n gids tydens die besoek te gebruik – so spaar mens baie verdwalery en kry die noodsaaklike inligting. En die plek is ontsaglik groot. Min mense weet dat die opgrawings en restourasie ‘n voortdurende proses is. Soos nuwe opgrawings gedoen word, word elke artefak stukkie vir stukkie aanmekaar gelas en uitgestal as deel van die groter wordende versameling.

IMG_0091

Liu Bang, die heerser uit die Han Dinastie, het Xi’an se aansien as hoofstad verstewig deur die grootste paleis op aarde hier te bou. Rondom die paleisgronde van omtrent 36,000ha het hy die oorspronklike stadsmure laat bou in 194 v.C. Hierdie mure, en ook gedeeltes van die paleis en die stad, is later verwoes. Eers tydens die Ming Dinastie, in 1370, is die stadsmure herbou. Hierdie mure staan vandag nog en blok die oustad netjies af.

IMG_0186

Ons het fietse gehuur en bo-op die mure reg rondom die oustad gery, ‘n afstand van omtrent 12km. Dis ‘n wonderlike manier om die stad so uit die hoogte te verken. Duckelina het dit net so geniet.

IMG_0196

O ja, en dis nogal gerieflik om iewers in die oustad te bly – die oustad is lekker kompak en vrek interessant. Chinese kaligrafie verg toewyding en ‘n akkurate hand. In die oustad sorg kaligrafie vir ‘n gesonde subkultuur en -industrie.

IMG_0318

Xi’an het ook ‘n groot getal Islamitiese Chinese. Die Moslemmark in ‘n deel van die oustad is ‘n fees vir straatkos-verslaafdes soos ons.

IMG_0154.JPG

Maar wees paraat vir die honger massas.

IMG_0151

Die goeie nuus is dat die ouens ook lief is vir lam. En sosaties braai.

IMG_0161

Karkasse word sommer op die perseel ontbeen, so ‘n sosatie is ‘n eerlike, goeie gehalte aanbod.

IMG_0163

Behalwe lamsosaties is die Moslemdeel van Xi’an ook bekend vir allerhande ander Halaalkos.

IMG_0172

Sedert die 1990s het Xi’an, ten spyte van sy antieke verlede, ‘n belangrike fokuspunt van ekonomiese ontwikkeling in China geword. Vandag woon 8,7 miljoen mense in die stad en 13,5 miljoen inwoners in die metropool. Xi’an is ‘n merkwaardige mengsel van oud en nuut – aan die een kant is daar prominente erkenning van kultuur, kuns en geskiedenis en aan die ander kant energieke ontwikkeling en vernuwing.

IMG_0202

IMG_0286

IMG_0274

Baie moeite word gedoen met die stad as blyplek van mense – openbare ruimtes is aantreklik, stapstrate, fietspaaie en voetgangervloei is goed beplan en parke en tuine word ordentlik versorg.

Elke aand word ‘n gratis waterkonsert aangebied – ‘n vertoning van spuitfonteine op die maat van klassieke musiek. Sommer net vir die inwoners (en besoekers) om te geniet.

IMG_0292

IMG_0305

Iewers het ek ‘n stukkie (Chinese?) wysheid raakgelees – ‘n teken van volhoubaarheid is as oupas vrugtebome vir hul kleinkinders plant. Ek wil graag hier byvoeg – as ‘n stad se siel rondom sy inwoners beplan word, en nie om motorkarre nie, gee ons ‘n treetjie op die pad na volhoubaarheid.

Op berge en dale 

In Chinese terme is Guilin piepklein. Minder as een miljoen mense in die stad en minder as 5 miljoen in die metropool. Guilin het nie eers ‘n metrosisteem nie, net ‘n dodelik effektiewe bussisteem. En derduisende poegies en allerhande mutasies daarvan.

IMG_9833

Die binnekant van die stad is sonder voertuie, gevolglik draai bedrywighede rondom voetgangers – instapwinkels, straatkos, smouse en stalletjies, musiek en vertonings, parke en tuine, mense wat kaartspeel, dans of oefen.

IMG_9852

Die klimaat is humied-subtropies en die plantegroei is geil. Osmantus-bome, wat in Oktober blom, het die stad sy naam gegee. Die tuine is oordadig. Saans word die liggies aangesit, tot groot plesier van almal op straat.

IMG_0061

Nog vere in die hoed van die aantreklike, goedbeplande stad is die uitleg rondom die Li Rivier en sy vier mere, die pagodas en die Ming Paleis.

IMG_9819

Maar die eintlike faam van die stad lê in sy omringende omgewing.

Sedert die gedokumenteerde ontstaan van Guilin 23 eeue gelede beskou besoekers aan hierdie streek die omringende karstlandskap as die mees skouspelagtige in China. Lieflik, verbluffend, pragtig, asemrowend – kies maar die beskrywende woord. Ons het nie die regte woord gekry om die buitengewone mooi berge en dale van hierdie streek te kan beskryf nie.

IMG_9835

Trouens, in Guilin het ek besef dat ek ‘n volslae kiekomaan is – iemand wat fanaties kiekies neem en dan ure lank hulpeloos sukkel om die bestes uit te kies.

Kort na ons aankoms begin ons die stad verken. Dis bedompig en ons stap in ons sweet. Skadus van die parke is ‘n logiese uitweg. So dwaal ons tot by ‘n koppie met die naam Old Man Hill. Trappies wat oorgaan in gedresde klippe op ‘n stygende voetpad. Steiler en steiler. Hoogtevrees of te not, vandag gaan ons op. Verkeerde klere. Maar ons kom heelwat ander stappers teë met verkeerder klere. En een met ‘n kat. Totdat ons bo staan en die uitsig aangaap, verwonderd oor die berge en dale van die karstlandskap rondom ons.

En ek begin vermoed dat ek ‘n kiekomaan is.

IMG_9837

Water formeer die oppervlak en samestelling van kalksteen en oor die jare kan hierdie wisselwerking lei tot ‘n landskap van grotte, sinkgate, ondergrondse mere en riviere. So word ‘n karstlandskap gevorm. Dink Otavi Berge of Kango-grotte. Soms is daar oppervlakwater, soms heeltemal afwesig.

Krap jy rond op die internet, is daar opvallend min inligting oor die karstlandskappe van China.

IMG_9865

Die karstlandskap by Guilin is uitgebreid. Die landskap is op die mooiste al langs die Li en sy sytak, die Yulong Rivier. Yangshuo, omtrent 60km vanaf Guilin en langs die Yulong, is heelwat kleiner maar amper meer bekend as Guilin vir die ongewone berge van hierdie karstlandskap

In Yangshuo, en eintlik orals oppad, is daar fietse te huur teen 20 – 60 Yuan per dag. Die fietsrypaaie is foutloos met min opdraendes, belyn met aftrekplekkies en stalletjies van plaaslike produkte, kos en water, en baie ander aanbiedings waarvan ons niks weet of verstaan nie.

IMG_9912

Nie-chinese besoekers aan Yangshuo maak waarskynlik minder as 1% uit. Ons het ‘n volle dag opsy gesit vir Yangshuo en die fietsry. Een oorslaap in Yangshuo sou eintlik nog beter wees.

IMG_9878

Ons blyplek in Guilin was reg langsaan die Ming Paleis. Die nag na Yangshuo reën dit swaar, dit donder en weerlig. Narkose. Al is my vermoedens oor kiekomania sterker, slaap ons rustig.

IMG_9920

Terug in die tuine van Guilin ontmoet ons vir Sundy Wen, ‘n Chinese toergids wat Engels vlot praat. Hy het die dag vry, en bied aan om ons gasheer te wees.

So neem Sundy ons na Xingping, ‘n antieke boeredorpie langs die Li Rivier. In ‘n bussie wat plaaslike mense heen-en-weer ry.

IMG_9960

Daar is hoenders en eende op straat, honde wat lui rondlê, en boervrouens wat lukwarte, mangos, waatlemoen en grondboontjies te koop aanbied.

IMG_9921

Ons klim op ‘n bamboesvlot aangedryf met ‘n Yanmar enjintjie. En ek besef dat ek ‘n volslae kiekomaan is. En dat Sundy Wen ‘n nuwe vriend is.

IMG_0003

IMG_0026

IMG_9877

Vanaf Guilin vertrek ons na Xi’an per vliegtuig. Voor ons vlug stap ons bietjie rond en ontmoet Barry (sy Engelse naam), wat ons nooi na ‘n teewinkel. Barry is ‘n onderwyser en gee Engels en Kaligrafie. Sy familie boer naby Guilin en die tee in die winkel kom vanaf hul plaas. Hy verduidelik dat die boere ook rys, rissies, mangos en allerhande soorte groente en kruie verbou. Teedrink op die Chinese manier is ‘n seremonie en selfs ‘n geharde koffiedrinker soos ek kan nie help om dit te geniet nie. So leer ons bamboes- en lietjietee drink.

IMG_0054

Ons vertrek uit Guilin en in my verbeelding hoor ek my onwillige belydenis: “Hallo, ek is Pierré en ek is ‘n kiekomaan. Ek het hulp nodig.”

Maar ek kalmeer toe ons oor die berge en dale van Guilin opstyg en ek luister na Katherine Jenkins se (Quello Che Faró) Sara Per Te. Mooi.

Ek dink alle ander kiekomane verstaan.