Die bruin Chev in die middel

‘n Geldige lisensieskyfie en sy geel nommerplate is die stille getuienis dat die Chev in ‘n lopende toestand is. Omtrent net die bande en die voorruit van die Chev is nog in ‘n gangbare toestand. Die bakwerk is besmeer met body putty en ‘n dik laag roesbruin verf, die sitplekke is voos gesit, en ‘n laag opgehoopte rommel lê kniediep oor die hele binnekant van die Chev gestrooi. Op die bestuurder se rugleuning sit ‘n bejaarde, oorgewig basterbrak. Sy langhaar, kaalvoet baas staan en gesels met twee ander manne, in ‘n onmiskenbare Suid-Afrikaanse Engelse aksent. 

Die onderwerp waaroor hulle gesels het duidelik niks te doen met die ware op die tafeltjies rondom hulle nie. Huisraad uit die sewentigerjare, ‘n paar stukkies ou gereedskap, langspeelplate, hangers met tweedehandse mansklere op ‘n selfgemaakte pypraam, drie Tretchikoff afdrukke, ou elektriese apparate met onbekende gebruike, verskillende soorte batterytjies en twee Volksie agterligte vorm die somtotaal items wat te koop is. Langsaan is ‘n uitgebreide reeks ou militêre toerusting op die grond uitgepak. Oorkant die Chev staan ‘n Mercedes uit die tagtigs, toegepak onder boeke.

Die stalletjies is omtrent in die middel van die Milnerton Mark. Die markie lê styf teenaan die pad al langs die windverwaaide kus net noord van die hawe van die Moederstad. Milnerton Mark is ‘n lang, uitgestrekte bedrywigheid met ‘n baie groot verskeidenheid goedere en besoekers wat ewe uiteenlopend is. Hier is hipsters, hippies en hobos, tieners, tannies en troebadoere, afgetredenes, armes en aspirant entrepreneurs. In Duits verwys mens na só ‘n mark as ‘n Trödelmarkt. Trödel kan losweg vertaal word as stront. ‘n Groot versameling goedere wat mens nie eintlik nodig het nie.

Behalwe kerkbasaars en vendusies was my blootstelling aan markte op ‘n jong ouderdom redelik beperk. 

Kerkbasaars was die jaarlikse toets van die gom wat ons klein gemeenskappie aan mekaar gebind het. As iemand weggebly het, was dit net oor siekte of dood. Dan het Dominee sommer vir die afwesiges gebid tydens die opening met Skriflesing en Gebed. Ook die katolieke en luthers het ons kerkbasaars bygewoon. Een van die lutherse seuntjies het eenmaal tydens Dominee se gebed die rooi trekkertjie wat ek wou koop onder my hande gegaps en deel van sy voorgenome aankope gemaak. Ek moes in afgryse kyk hoe hy die rooi trekkertjie met sy basaarkoepons betaal. Maar ek het kalm gebly, want kerkbasaars het gegaan oor ‘n goeie saak.

Vendusies het in verskillende gedaantes gekom – vetveeveilings, stoetveilings, losgoedere-veilings, boedelveilings, staak-boerdery-veilings en dan die alewige fondsinsamelingveilings, elkeen met sy eie karakter. Vendusies was die sambreelterm, terwyl die woord veiling verwys het na die vertoning van ‘n afslaer. Afslaers was kleurryke mense, gerespekteerd en met ‘n soort aanhang. Menigmaal het die afslaer die sukses van ‘n vendusie bepaal. Datums van vendusies was ingeskryf op die almanak agter die deur, veilings was net ‘n item op die vendusieprogram. 

Vir my was vendusies ‘n ontdekkingstog, ‘n reis in die kleine. Eerstens moes ons daarheen reis. Soms was die reis so ver dat ons padkos moes saamneem. Ons het by plase met lekkersê name verby gery, soms was dit ‘n nuwe omgewing, selfs ‘n dorp wat ek nog nooit voorheen gesien het nie. Maar dis eintlik die items wat te koop was wat my op ‘n verbeeldingsreis geneem het. Elke liewe item te koop het ‘n storie gehad, ‘n onvertelde verhaal. Elke liewe ding het voorheen aan iemand behoort, was waarskynlik op ‘n tyd mooi – selfs onweerstaanbaar – vir iemand, het waarskynlik ‘n spesiale plekkie, doel of betekenis gehad. En ek het gewonder oor die eienaars, die huishoudings waar dit gebruik was, en die tyd toe dit in gebruik was.

Kerkbasaars en vendusies is deesdae skaarser. Waarskynlik ook ongewilder. Markte, aan die ander kant, is immergewild. Milnerton Mark is so ‘n plek. Daar is stalletjies met losgoedere, gereedskap en onnodige items – net soos op ‘n vendusie, en kosstalletjies en tuisgemaakte goedere net soos op ‘n kerkbasaar. Ek stap tussen die groot verskeidenheid stalletjies deur en ek kyk na die mense van die Reënboognasie.

Met ‘n sakkie nuwe ou boeke in die hand, en terwyl ek weglê aan ‘n roti met ‘n kerriehoendervulsel, kry ek ‘n blik op Suid Afrika se mense, sien ek hoe hierdie gekneusde land se verlede en hede bymekaarkom. Hier op die Milnerton Mark. 

Advertisements

Relatiwiteit

Na ses maande op reis is dit tyd vir bestekopname. 

Tot dusver het ons ‘n besondere geseënde tyd gehad. Geen terugslag of groot teëspoed nie, geen besering of ernstige siekte nie, geen groot verlies of diefstal nie. Ja, ek het wel ‘n ligte verkoue en ‘n loopmaag opgedoen, maar dit sou ek by die huis ook kon kry. En ek is besig om albei my groottoonnaels te verloor vanweë Rinjani, maar dis pynloos.

Wat was die beste? Onregverdige vraag. Teenvraag – wat is die kriteria? 

Eintlik is ‘n vergelyking onvanpas. Elkeen van die lande het sy eie stel mooi herinneringe opgebou. Ons sal elkeen onthou oor sekere redes. En ons sal na elkeen kan terugkeer. Voor dan gaan ons eers probeer om by ander onbekende plekke op aarde uit te kom. Reis is om te ontdek, om te verken. Nie eintlik om weer te besoek nie. En om te talm. Bietjie langer te vertoef, te ervaar, om die plaaslike dinge te doen.

Waarskynlik het ons die gemiddelde ouderdom van rugsakreisigers wêreldwyd ‘n bietjie gelig. So ook die gemiddelde ouderdom van gaste in hostels en homestays. En saam met ander rugsakreisigers op busse en jimneys, driewiele, poegies, bote en oorslaaptreine het ons gesorg dat die gemiddelde ouderdom van hul tipiese passasiers effens klim. Nogtans het niemand ‘n wenkbrou gelig omdat ons aan die bokant van 50 is nie. Niemand het ons ge-oom of ge-tannie nie. Inteendeel, ons het nêrens Afrikaans gehoor nie. Ons het wel in Afrikaans stiltetyd gehou en met mekaar in Afrikaans gepraat. En geblog in Afrikaans. Maar dit was al Afrikaans vir ses maande.

Dan was daar ook ‘n paar eerstes as Namibiërs: In Zhangjiajie, Guilin en Qindao en in verskeie ander plekke in China was ons waarskynlik die eerste Namibiese besoekers. In Coron het ons die tweede speldjie in Namibië op ‘n wêreldkaart gedruk (laat ons weet as jy die eerste speldjie ingedruk het), en op die Kecil Perhentian in Maleisië het ons die eerste Namibiese spore getrap, so ook op Rinjani en twee van Indonesië se 17,000 eilande. Goed, as ons nie die eerste Namibiërs was nie, was ek waarskynlik die eerste een uit die suide van Namibië. 

Ons het probeer om boek te hou van ons uitgawes, en ons het probeer om ons ervarings op te skryf. Ons kan raad gee, ons kan sekere goed aanbeveel en sekere goed afraai. Die bedoeling was nooit om ons inligting op te teken en as ‘n boek vol wenke te verkoop nie. Maar dis ook nie materiaal wat ek graag op die blog wil plaas nie.

Hoekom het ons dan teruggekom? Oor klomp persoonlike redes. Familie is vir ons belangrik, en daar is ‘n paar dinge op hierdie front wat ons aandag nodig het. Daarom gaan ons probeer om verder te reis in suidelike Afrika. Naby aan die huis. Ons weet nie wanneer nie, maar ons wil gaan kyk hoe wild die Wildekus is, of die Vaaldam regtig so groot is soos op die foto in die Standerd 4 Aardrykskunde handboek, waar die mielie-vierhoek is, ons wil gaan stap op paaie wat ons nog net op fotos gesien het, en in die Krugerwildtuin gaan kiekies neem. En ons wil gereeld na olifante en die groot Zambezi gaan kyk.

Op ons vlug met Ethiopian Airlines kyk ek na die verbeeldingryke fliek Interstellar. Konneksies tussen ons aarde en die uitspansel word gemaak, en die onderskeid tussen werlikheid en denkbeeldigheid word vaag in ‘n spel van tyd, ruimte en swaartekrag. Soos alles ineen weef, word alles relatief – ‘n maand in die ruimte word etlike dekades op aarde; afstand, spoed en rigting word niksseggende verwysings; die effek van gewig en swaartekrag verdwyn. Die antwoorde op ons aardse omgewingsvraagstukke word in die kosmos van die heelal gesoek. Toekoms en hede raak deurmekaar, tyd word nie meer gemeet nie. Alles raak relatief, en alles hou verband met mekaar. Soos in daai tyd net voordat jy aan die slaap raak. En soos in ‘n droom raak die onderskeid tussen werklikheid en denkbeeldigheid relatief.

Dalk is reis ook so. Mens kry die antwoorde vir die uitdagings by die huis op ander plekke. Jou uitdagings word relatief, jy kyk na jou eie wêreld met ander oë.

Suidelike Afrika is so onbeskryflik mooi. Soveel verskeidenheid, soveel energie en soveel opwindende kontraste. Soveel kultuur en geskiedenis, soveel skoon lug en onbesoedelde omgewing, soveel minder mense. Soveel stilte, soveel kranse wat antwoord gee, soveel ongeskonde natuur. 

Ja, daar is vuil op die ruit. Maar ons moet ‘n slag na die prentjie daarbuite kyk. En nie net na die vuil op die ruit staar nie. Die verskil tussen nou en die toekoms is relatief. Dalk is daar meer samehang as onderskeid, dalk maak dit sin om aan denkbeeldigheid aandag te gee. Wanneer gaan die hede oor in die toekoms? Wanneer begin die Ewigheid? 

Eintlik is ons werklikheid so relatief.

Vriende sonder name

Na ses maande op reis leer mens ‘n fyn kuns aan om tekens te lees. 

Die aanwesigheid van ‘n lugverkoelde bus of ‘n groot versameling trolliekoffers is ‘n duidelike teken dat daar Chinese of Koreaanse toeriste in die omtes is. Hulle gaan gewoonlik tuis in hotelle, verkieslik met hysbakke en / of roltrappe. Hul koffers is in skel kleure en versier met Hello Kitty of Angry Bird plakkers. Hulle is selfiebehep, en foto’s van hulself by die watsenaam is belangriker as hul besoek aan die watsenaam. Geen tyd om die oomblik te ervaar nie. Hulle is bloot te besig met oppervlakkige highlight hopping. Vermy hierdie groepe as jy kan.

‘n Blyplek se vooraansig kan jou gruwelik verwar. In Indonesië is blink teëls op die stoepe nogal gewild. Maar blink teëls op die stoep is nie noodwendig ‘n aanduiding van ‘n weelderige badkamer of ‘n slaapkamer met keurige smaak nie. Kyk liewer eers die hele plek deur en nie net na die stoep nie. As dit kan, vra uit oor warm water, wit beddegoed, lugreëling en ontbyt. As jy jou bespreking per internet doen, kyk die blink stoepe mis. Kyk na foto’s van die slaap- en badkamer. Vermy as die foto’s van die slaap- en badkamer ontbreek.

In die geval van eetplekke is spyskaarte ook nie altyd ‘n betroubare beskrywing van die kombuis se vermoëns nie. Die beskrywing van ‘n dis, en selfs ‘n foto daarvan, het al menigmaal my mond laat water. Dan, as die kos kom, is dit ‘n skaam, kleurlose bondeltjie, net geskik vir ‘n rot. Kyk liewer na die borde van die gaste in ‘n restourant, of nog beter, die uitdrukkings op hul gesigte. Kyk weer na die pryse, en neem dan die besluit. Kies hoender as jy kan. Loop lig vir ‘n patty. En vermy plekke met groot foto’s van hul kos. Ek het nog nooit onhonger uit ‘n groot M gestap nie. Ons het geleer om die groot M te vermy, selfs al is dit die goedkoopste opsie.

Na ses maande op reis het ons ook sekere gewoontes af- of aangeleer. Uit ordentlikheid het ons vroeër maar stilgebly en verdra as diens nie tops is nie. Nou vra ons meer vrae oor diens, en ons het geleer om nee te sê. En dat ons mag sê as ons ongelukkig is. 

Ons het besef met hoe min ons eintlik tevrede kan wees. Per ongeluk het ons lugtyd gekoop van ‘n netwerk wat nie orals dekking bied in Indonesië nie. Dus was ons sedert Lombok sonder selfoonontvangs, en dit was glad nie so erg nie. Ek vermoed dat mens sonder TV, ‘n selfoon, die internet, en selfs vol winkelrakke kan oorleef. Uiteindelik kan jy net een paar skoene op ‘n slag aantrek. Ons het elkeen net een rugsak, nogtans kon ons selfs nog minder klere saamgebring het. Met ‘n dagsakkie oor my skouer klim ons bedags op ‘n poegie en rits rond. Ons stop waar ons wil om ‘n foto te neem of te swem en saans soek ons net ‘n lekker bord kos, ‘n skoon badkamer en ‘n gemaklike bed. Dis al.

Na ses maande op reis, glo ons nog meer in die bestaan van engele. Hulle kom onverklaarbaar op jou pad te voorskyn, en gee vir jou die oplossing waarna jy soek. Party engele het name, soos Morgan van Wenzhou. Maar ander kom en gaan naamloos. ‘n Ouma wat vir ons plekmaak in haar karretjie sodat ons nie natreën nie in Brinchang. Die stil Belg wat ons na ‘n blyplek in Port Barton toe neem. Die seun op ‘n motorfiets wat met my rondry totdat ons ‘n blyplek kry in Kuta Lombok. 

Ons het ook die taal van Wanderlust aangeleer. Dis ‘n taal sonder woorde. Terwyl jy swetend op trappe, of teen ‘n steil bult te midde van mal verkeer voortbeur, glimlag jy dapper vir mekaar. As jy aanmeld by jou blyplek en dankbaar jou bagasie teen die toonbank uitstal, word jy woordeloos verwelkom. En as jy op ‘n vierdag-bootreis saam met jongmense so oud soos jou eie kinders klim, begin jy gesels oor reis. Oor bestemmings, waarvandaan julle kom, waarheen julle op pad is en oor hoekom julle reis. En ons raak vriende sonder name. Wanderlust is ‘n wonderlike gom en ken nie verskille in ouderdom, afkoms of taal nie.

Aan die einde van ons bootreis vra een van ons medereisigers wie belangstel in ‘n snorkeltrip in Labuan Bajo. Ons stem in, maar verwag nie veel nie omdat dit nog gereël moet word. Tog behou ons kontak met die ander belangstellendes, al bly ons by verskillende adresse. By die plek waar ons bly, kry ons een van ons mede-stappers van Rinjani. Ons vertel haar van die snorkelplanne, en sy stem onmiddellik in om ook saam te gaan. Nou is daar tien van ons, maar steeds geen reëling nie. 

Soos afgepraat, maak ons kontak met die res van die bootreisigers die volgende dag. Hulle verduidelik dat dit nogal ingewikkeld is om die trip te reël. Ons bied onmiddellik aan om te onttrek, omdat ons voel dat ons nie regtig inpas nie. Ons kon enigeen se ouers gewees het. Hiervan wil hulle egter niks hoor nie. Inteendeel, hulle dring daarop aan dat ons móét saamgaan. En hulle onderneem om alles self te reël, ons hoef niks te doen nie. Oulike kinders, dié.


Ons bring die res van die dag in Labuan Bajo deur. Dis ‘n klein, maar bitter bedrywige dorpie. Toerisme is die hartklop van die dorp. Tog is Indonesiese besighede, wat baat vind uit toerisme, in die minderheid. Restourante adverteer skaamteloos dat hulle westerse spyskaarte het en duikskole basuin dit uit dat hulle Duits, Frans, Spaans of Italiaans praat. Indonesiese besighede is beperk tot die verhuring van motorfietse, agente vir bootreise, Warungs en plaaslike winkels, die informele vismark en sommige blyplekke. Omtrent al die blyplekke is vol – vol toeriste. Ons dwaal deur die dorpie en saal af in ‘n swembad op een van die kuierplekke se dekke. 


Uitsig op Labuan Bajo se besige hawe is onverbeterlik. En in die aand eet ons varsgebraaide barracuda in die vismark. Die Bintangs kom uit die winkel oorkant die straat, spotgoedkoop. 


Ons kry berig dat ons die volgende oggend by ‘n Italiaanse koffieplek moet aanmeld vir ons snorkeltrip. Tien van ons, 200 Rupiahs per persoon, met snorkelgerei, middagete ingesluit. Na twee stil eilande, waar niemand anders behoort te wees nie. Voordat jy “snorkel” kan sê, sit ons op die boot. 


Een van ons beste snorkels in ses maande. Twee verlate eilande inderdaad. Twee van Indonesië se 17,000 eilande. Met gesonde korale, sigbaarheid puik, en volop visse. Ons sien haaie en seevlermuise, en ‘n hele paar vissoorte vir die eerste keer. Die eilande is so klein dat ons rondom altwee kan swem. Ons snorkel totdat ons oumensvelle op ons knieë en enkels het. 


Nog beter as die snorkel is die vriendskap wat gesmee word. Ons ken mekaar vir enkele dae, maar die gemeenskaplike liefde vir reis sement ons aan mekaar vas. ‘n Duitse meisie in haar finale jaar van ingenieurswese, ‘n IT-klong uit Bulgarye, ‘n Franse meisie wat in wingerde in Australië werk en haar Ozzie-kêrel, ‘n Hollandse meisie wat voorheen ‘n deli gehad het en haar ingenieur-kêrel, twee bleek Engelsmanne wat twee jaar lank gespaar het vir die reis waarmee hulle besig is en ons twee Namibiërs, dubbel almal se ouderdom. Ten spyte van die uiteenlopenheid ontwikkel ‘n vriendskap sonder vooroordele. En ons praat die woordelose taal van Wanderlust.

In die aand ontmoet ons vir ‘n finale saameet by die vismark. Ons gesels en lag in die taal van Wanderlust, adresse word uitgeruil en vir die eerste keer leer ons mekaar se name. Vriende sonder name kry name.

Om ‘n muur af te breek

My wakkerword is eers nadat ek geland het. Ek en die muur lê saam in die gang. Ons private kajuit is nie meer so privaat nie. Ligte gaan aan en die skipper vra gesteurd wat aangaan. Immers is dit twee-uur in die nag. Het ek seergekry? Nee, maar dis nogal ‘n hardhandige manier om wakker te word. Die see is rof, en ons boot beur onverpoosd voort, op en af oor die wilde deinings. Oor een só ‘n deining is ons matras van die bed geswiep, en ek is deur die lug, reguit dwarsdeur die laaghout wat ons muur met die gang vorm. Chuck Norris styl. Wou so iets nog altyd doen, maar hierdie slag was dit onwillekeurig.

Kom ek begin by die begin. Ons is per boot op pad vanaf Bangsal op Lombok eiland na die Komodo en Flores eilande. Die boot is redelik basies, soos meeste dinge in Indonesië. Twee kajuite en twee dekke met slaapplek vir ongeveer 30 passasiers. Drie etes per dag, stoppe vir snorkel en swem, drie nagte en vier dae reis vanaf Lombok na Flores, en stoppe in die Komodo Park waarna ons die meeste uitsien. Finale stop in Labuan Bajo.

Na Rinjani was ons behoefte net om tot verhaal te kom. Twee dae na die stap het ons nog geskrop om Rinjani se stof van ons lywe te kry. Asook Rinjani se stof uit ons klere, skoene en rugsakke te kry. Kuta was ons halte vir herstel. 

Kuta is nie ‘n plek van besondere skoonheid nie. Dus was ons verras met Kuta se gewildheid onder toeriste. Vermoedelik is die rede die volop mooi strande rondom Kuta, en veral strande wat bekend geraak het onder branderplankryers. Ons het genoeg tyd gekry om dié strande te gaan deurkyk, per poegie. Motorfietse is die algemene manier van vervoer hier, só algemeen soos two-tone hemde by ‘n vetveeveiling. Jy sien kinders ry, gesinne ry, aflewerings wat gedoen word, vrag wat vervoer word, en natuurlik toeriste. Almal op motorfietse. Honderde van hulle. En op een van hulle het ons twee gery, sonder rybewys en sonder ‘n helm. 


Op Kuta se strande kan jy rondhang, swem, stap en kyk na ander ouens wat dieselfde doen of miskien branderplankry. Jy kan ‘n plaaslike eetwinkelkie, bekend as ‘n Warung, ondersteun vir ‘n Nasi Goreng. Nasi is rys. Of ‘n Mie Goreng. Noedels. Voeg daarby ‘n koue Bintang en jy ken van die belangrikste woorde in Indonesië. 

Vanaf Kuta moet ons eers na Bangsal, die bedrywige passasiershawe van Lombok. ‘n Afstand van omtrent 80km in swaar verkeer en bo-oor ‘n berg of twee. In Bangsal wag ons in die Lombok Café, saam met honderde ander toeriste, vir ons onderskeie bote. Kommunikasie en die deel van inligting is nie juis waarom Indonesië bekend is nie, en dit vereis dat ek minstens drie kere moet vra oor ons vertrektyd. Uiteindelik word ons geroep, en ek moet bieg dat ons soos uitverkorenes voel. 

Ons kajuit is bo. Bo beteken direk bo-op die enjinkamer. Direk agter die skipper se sitplek. Ons het ‘n venster en ‘n halsstarrige deur. En dan die laaghoutmuur wat skeiding tussen ons en die gang bring. Privaat dus. Wel, in Indonesiese terme. Die bed bestaan uit ‘n platform waarop ‘n dubbelbedmatras met bont beddegoed lê. Hier begin ons uitdaging – snags skaats die matras, met ons twee daarop, onbeheersd rond op die platform. My poging om die matras te stabiliseer met ons rugsakke, is duidelik onsuksesvol want ons gly met elke deining heen-en-weer. En dis hoe ek toe dwarsdeur die muur geval het. 


Die mede-passasiers is almal jonger as ons. Soos die reis vorder kom die geselsies makliker en meer gereeld. Die gom van wanderlust laat ons van mekaar hou. Hier en daar word kontakbesonderhede uitgeruil. En na my val deur die muur, het almal hernieude belangstelling in die twee middeljariges uit Namibië.


Dis ‘n mooi roete. Ons gly langs palmgesoomde strande verby, verby berge met hul spitse bokant wolke en klein eilanddorpies. Op blousel water. Ons stop by plekke waar ons kan swem en snorkel, ons sien seeskilpaaie en seevlermuise, en ‘n strand wat rooi vertoon van verweerde korale. By meer as een stop klim ons die koppe daar naby uit om ‘n uitsig te kry oor hierdie mooi deel van die skepping. 


Hoe meer oos, hoe droeër word die klimaat. Die eilande is ook kleiner en laer. Rondom die kleiner eilande is daar meer seestrome omdat die temperature van die see oor kort afstande wissel. Op sy beurt veroorsaak die baie seestrome dat dieper water boontoe gedwing word, en saam met dit kom plankton wat die ryk mariene lewe voed. Die laer topografie van die eilande weer, veroorsak dat dit minder reën ten spyte van ligging in die ekwatoriale sone. 


Hierdie sameloop van omstandighede veroorsaak ‘n semi-ariede streek omring met ‘n baie ryk seelewe. Die Komodo Park sluit ‘n mariene bewaringsgebied sowel as die blyplek van die Komodo drake in, en is ‘n Wêrelderfenisgebied. 


Ons boot stop op twee verskillende plekke in die park om die komodo drake te sien. Dié drake is eintlik yslike likkewane, maar herinner nogal baie aan dinosourus-speelgoed. Hulle is karnivore, maar ook kanibale. En dodelik. Twee maande gelede is ‘n toeris uit Singapoer gebyt deur een. Eers het hy sy been verloor en daarna is hy oorlede. Ons sien heelwat van die drake, in hul natuurlike habitat. 


Na die drake beweeg ons aan, na Labuan Bajo ons eindbestemming. Ons kies koers na die blyplekke toe. ‘n Skoon badkamer, ‘n behoorlike bed en regte mure is wat ons nou nodig het. 

Klippekou op ‘n krater

Wat is die einddoel wanneer jy bergklim? Om die spits te bereik, of weer heelhuids onder te kom? Hoekom wil mens in elk geval ‘n krater uitklim? Na Rinjani het ek nogsteeds nie antwoorde op dié vrae gekry nie, maar dis beslis nie die gemaklikste terrein om te kies vir ‘n selfie nie. 

Rinjani is 3726m hoog, die tweede hoogste van Indonesië se 129 aktiewe vulkane. Die kraterrand vorm ‘n kegel, die sogenaamde caldera, van ongeveer ses tot agt kilometer in deursnee en die vulkaan het in 2010 laas geroggel. Tans is die lawaput bedek met ‘n kleiner vulkaan binne die caldera, bekend as Gunung Baru, omring met ‘n niertjievormige kratermeer, bekend as Segara Anak. Die huidige kraterrand van Rinjani het blykbaar gevorm na ‘n hewige uitbarsting in 1257. Voorheen was die berg heelwat hoër. Die uitbarsting van 1257 kan verbind word met sulfate wat gevind word in die yslae in Antarktika en was die oorsaak van koeler weer oor ‘n tydperk van twee jaar wêreldwyd. Respek. 

Die staptog na Rinjani se spits begin van die Senaru kant, dis glo die makliker deel. Eers net ‘n paar verduidelikings: Die ouens wat die kaartjies vir so ‘n staptog verkoop is baie meer geïnteresseerd in die verkope as om inligting uit te gee. Eers by ons basis besef ons dat die eerste nag se akkommodasie spartaans basies is. Ons badkamer is ‘n nat hok uitgerus met net ‘n toilet en ‘n verlore stortkop. Geen wasbak, geen spieël, en die toilet word gespoel met water in ‘n skepding uit ‘n groot kantien water. Is dit dalk doelbewus so beplan om mens sielkundige voor te berei? Ons besef ook dat ons winterklere moet hê omdat dit bitter koud raak bo-op die berg. En kopflitsies vir die gedeeltes wat ons in die nag moet loop. En dat ons bogemiddeld fiks moet wees. Huh?

Die res van ons groepie is ewe bekommerd oor die nuwe inligting. Daar is twee Indonesiese gidse, vier portiere en dan ons stappers. ‘n Duitse en Oostenrykse paartjie, ‘n Fransman, Italianer, Chileen, en Hollandse meisie – almal onder dertig – en twee middeljarige Namibiërs. In die naam van internasionale eenheid begin ons die staptog. Lus het mos nie brieke nie.


Die aand voor ons staptog hoor ons van ons Liefkind se verlowing. Daar kan seker nie beter nuus wees vir ‘n ouer as om te hoor dat jou gesin gaan uitbrei met nog ‘n seun nie. Ganse van dieselfde dam. Ons hoor van hulle mooi oomblik, en ook hoe hulle saam gebid het daarna. Ons harte is warm, en ons wange nat.

Die eerste ent van die staptog is op ‘n sementpaadjie, tussen koffie- en kakaoplantasies. Heel gemaklik. Sement gaan oor in grond en die plantasies word vervang met woud. Dis bedompig, die paadjie raak merkbaar steiler, sweet begin uitslaan, ons hyg en elke stop is ‘n gawe blaaskans. Kameraderie ontwikkel. Fransman raak die siel van die groep. ‘n Jongman met ‘n bedrywige reisgeskiedenis. Het al by ‘n Moeder Teresa huis vir gestremde kinders in Indië gewerk, skoolgehou in Kambodja, en is tans ‘n trokdrywer in Australië. Altyd ‘n grappie en die musiek wat uit sy rugsak kom, hou ons aan die gang.


Die paadjie raak al hoe steiler, en toe ons halte maak vir middagete begin dit reën. Die Dorslanders het gelukkig reënjasse byderhand, maar van die ander ouens raak nat. Na middagete sit ons die tog in reënjasse voort. Toe ons by die eerste kampplek uitkom, is ons deurdrenk van sweet.


Alhoewel ons weer sonlig het omdat ons bokant die wolke is, is dit Racheltjie de Beer weer. Almal is op soek na droë en warm klere. Ons eet, en kuier teen die koue in die tentkombuis. Een van die gidse sny sy vinger raak en ons Fransman kom tot die redding. Die pasiënt raak flou van die bloed, ek stop hom suikerwater in. Genoeg gebeure vir die dag en ons gaan soek skuiling in ons eie tente teen die koue.

Dis ‘n onstuimige nag van koue en wind. En die grond is skuins en bitterlik hard. Met ontbyt hoor ons dat die ander ouens ook sleg geslaap het, styf is en nie genoeg droë en warm klere saamgebring het nie. Die Duitse paartjie besluit om terug te draai, maar ons ander sit die voete neer, verder die hoogtes op. 

Gedeeltes van Rinjani bestaan uit kwartsiete, maar die hoër dele is omtrent geheel en al bedek met basalte en vulkaanpuin. Dit veroorsaak dat die paadjies se oppervlakte òf los òf klipperig is. Moeilike terrein. Maar die uitsigte is mooi, ons bene bly gewillig en die ruskanse word al hoe meer waardeer. Eers bereik ons die kraterrand, en sak dan af na die binnekant. Ons sien vir Gunung Baru, die kleiner vulkaan in die middel van die caldera, en die kratermeer. Gunung Baru rook en stoom onrustig, soos ‘n bedonnerde dwerg. Nog laer af teen die kraterrand is daar warmbronne, wat welkome lafenis bied. Middagete langs die meer en weer verder. 


Die klim is nou baie steiler, want ons moet nou teen die klipperige kraterrand uit. Ons bly moedig, al raak dit vermoeiend op die bene en elke opkyk ‘n foltering. Dis sulke tye wat ek lank en diep dink oor epiese ervarings. Ander ouens se stories, reisverhale, kamptoere, gesinsvakansies. En iewers skop die bedwelming van hierdie herinneringe in en neem my verder. Hoër in hierdie geval. Hoog is dit inderdaad want ons eindig by die hoogste kampplek op die kraterrand, vanwaar ons na die spits toe moet stap. 


Hierdie keer is die tente effens meer beskut teen die wind, maar dit word snags koud en die grond is weer skuins en hard. Baie ander spanne klimmers kamp ook hier. Om die spits te bereik teen sonsopkoms, en veral om nie te wedywer met hope ander klimmers nie, moet ons vroeg opstaan. Die nagrus is hard, koud en kort. Twee-uur word ons wakker gemaak met tee en koekies. Dis koud en donker. Laag-op-laag voorkoms. Ek dink aan Robbie Wessels. Kopflitsie, harnas, check. Bravo 1, Bravo 1 wat is jou posisie?

Intussen het My Lief vir ons groepie ‘n naam gekry. Die Summiteers. Ons begin ons laaste strek. Aanvanklik ‘n geleidelike klim, dan skielik baie steil met erge los grond. Puinsteen. Pynsteen. Pyn en steun. Die kraterrand bestaan omtrent geheel en al net uit vulkaanpuin. Dis soos om Duin Sewe of Big Daddy te klim, met die verskil dat dit in los, stowwerige grond met baie klippe is. Die roete volg nou stiptelik die kraterrand, weerskante tuimel die afgronde die donker dieptes in. En ons swoeg. Tree vir tree. Rus. Asemskep. Die lug raak al hoe dunner en die grond al hoe losser. Moeisaam kruip ons hoër. Ons kyk terug. Agter ons kruip honderde kopflitsies soos ‘n vuurvliegie-duisendpoot teen die kraterrand op.

Teen sesuur bereik ons die spits. En word waarskynlik die eerste Namibiërs wat dit gedoen het. Die son dreig om oor die wolkelaag op die horison op te kom, maar ‘n yswind waai hier. Ons probeer skuiling soek, maar dis klappertandkoud. As ons gaan wag totdat die son uit is, gaan ons verkluim. 


Ons neem ‘n foto of twee, en begin die tog afwaarts. Afstap is soveel makliker en gouer. Op ons terugpaadjie kom die son oor die wolke uit en ons stop. En bid vir ons twee kinders wat wil trou. Toe gly ons verder afwaarts tot by die kamp. 

By die kamp kry ons ontbyt en gooi die ergste grond uit ons skoene. Die Summiteers is almal asvaal van die stof. Ons saal weer op en begin die afwaartse tog. Gly-gly, briek-briek. My bene raak jellierig, en ek en die drie vrouens in ons groep stap heel agter. Een van die gidse hang besorgd terug. By elke rusplek gooi ons grond uit ons skoene, en laat ons moeë voete bietjie asemhaal. Bekommerd sien ek hoe my groottoonnaels blou verkleur. Ons het goeie tye saam gehad die laaste paar jaar. 


Vieruur word ons opgepik, by die eindpunt van die staproete, agterop ‘n bakkie. Ons kronkel op ‘n paadjie tussen honde, hoenders, koeie en kinders deur tot by die plek waar die res van ons bagasie gestoor is. Ons neem afskeid van die ander Summiteers, klim in verskillende taxis en vertrek na die onderskeie plekke van verblyf. Op pad klim ons weer oor na ‘n ander taxi. Dié kry ‘n papwiel, en ons klim weer oor na ‘n ander taxi. Halfnege die aand klim ons in Kuta, Lombok af en begin blyplek soek. By een van die volbespreekte plekke waar ons aanklop is die gasheer so ontfermend dat hy sy seun, met my agterop sy motorfiets, stuur om vir ons blyplek te soek. Ons eindig by Kuta Bay Homestay. Daar is warmwater in die badkamer en ‘n dubbelbed met wit lakens. Ons boek in.

En ons wonder: Is dit nou die eintlike eindpunt van ons staptog?

Borneo

Plekname het my nog altyd interesseer. Party name rol sommer op die tong, so lekker sê hulle. Gobabis, Kamanjab, Aranos. Plaasname soos Aandster, Kinkel, Akanous, Houmoed, Eindpaal, Skemerhoek, Boomplaas, Hartbeesloop, Patria en Leeurante. Ek wonder baie oor die oorsprong van sommige name. Soms is ‘n lang, onvertelde verhaal betrokke – Tranedal, Misverstand, Mara, Skurfpens, Allesverloren, Wildmoor en Verneukpan.

Waar sou Borneo sy naam gekry het? Op ‘n manier het dié naam by my ‘n magiese prentjie van digte woude, geheimsinnige riviere, kannibale en bobbejaantoue geskep. Dalk was Johnny Weismuller in sy eina-broekie as Tarzan en sy slim troetelaap in hul boomhuis hiervoor verantwoordelik.

Omtrent twee-derdes van Borneo word beslaan deur Indonesië. Maleisië het die ander derde, eintlik net die noordelike deel. Die piepklein Brunei enklawe verdeel die Maleisiese deel tussen Sarawak (wes) en Sabah (oos).

Ons was nuuskierig oor Borneo se woude en wildlewe. Veral die oerangoetangs en dwergolifante van Sabah. Vir hierdie doel vat ons die pad vanaf Kundasang na Sandakan. In ‘n opgezoepte minibus. Ons sit lekker styf en die musiek pomp. Dis ‘n stamperige rit, want die pad is uitgery en die bussie skuur plek-plek deur. Op pad besluit ons om liewer by Sepilok uit te klim. Dis waar die oerangoetans is. Altans, dis waar die rehabilitasiesentrum vir oerangoetans is.

Die sentrum fokus daarop om oerangoetangwesies groot te maak en weer in die Borneowoude vry te laat. Die naam oerangoetan beteken letterlik “mens uit die woud”. Nes mense is oerangoetans afhanklik van ‘n moeder tot omtrent ses jaar oud. Die sentrum poog om die wesies te leer wat hul moeders hulle in die natuur moes leer. En dan weer vry te laat. In die kindergarten van die sentrum word die kleintjies skoon en gesond gehou, geleer om self te eet, om te klouter en om te sosialiseer. Daar is toue, pale en ‘n speelraam en mens kan hulle streke dophou van agter ‘n venster. In die ander afdeling is daar ouer diere wat vry beweeg in die woud en twee maal per dag aanvullingskos op ‘n platvorm kry. Tydens voertyd kan mens na hulle kyk maar omdat hulle groter en bietjie meer selfstandig is, is hulle bewegings onvoorspelbaar. Soms is daar wildes by. Soos die oerangoetans die woud gewoond raak, trek hulle dieper die woud in of word elders hervestig.


Oerangoetans is besonderse wesens. Behalwe dat hul DNA 96% ooreenkom met dié van ‘n mens, is hulle uiters intelligent, toon gevoelens, en maak en gebruik gereedskap. Hoewel hulle meestal alleenloop, geniet hulle ook mekaar se geselskap. Anders as ander ape bly hulle permanent in bome, en nie op die grond nie. En hulle maak elke aand ‘n blarebed om in te slaap. Oerangoetans kom net op die Borneo en Sumatra-eilande voor en is ernstig bedreigd.

Direk langsaan die oerangoetans is die rehabilitasiesentrum vir “sun bears”, die wêreld se kleinste beersoort. Nes die oerangoetans is die bere bedreigd omdat hul habitatte krimp en toenemend gefragmenteerd raak. Op ‘n soortgelyke manier as die oerangoetans word beerwesies geleer om hoe om te oorleef en word op agtjarige ouderdom as volwassenes in die woude hervestig. Hierdie spesie kom net op Borneo voor en is selfs meer bedreigd as oerangoetans.


Ons ontmoet vir Kai, een van die gawe gidse by die sentrum. Kai het vroeër by die “Rainforest Discovery Centre”, ook in Sepilok, gewerk en bied aan om ons ‘n begeleide toer te gee. Dis ‘n goeie plek om skaars voëlsoorte te sien vanuit die skuilings en op die loopbrug tussen die bome se kruine. Daar is ouens met groot kaliber kameras en bazookas vir lense. Maar ons word nie afgeskrik nie en Kai wys vir ons ‘n paar voëlsoorte voordat die reën uitsak. En toe beleef ons ‘n egte reënbui in ‘n egte reënwoud, van bo-af. Sonder blitse en sonder donder. Net oordadige, mildelike reën.


Na die reënbui kom die mistigheid. Dit raak skemer en Kai het baie geduld met ons. Hy stel voor dat ons moet gaan kyk vir ‘n “Flying Squirrel”. By die plek waar ons moet gaan kyk kom ons ‘n leërskare nuuskieriges teë, gekamoefleer en met swaarkaliber kameras bewapen. Ondanks ons onvoorbereidheid sien ons drie van die sonderlinge diertjies vlieg teen die aandskemerlug.

Na ‘n vol dag in Sepilok besluit ons om aan te beweeg na Sandakan.

Sandakan was aanvanklik die hoofstad van Sabah. Geseënd met ‘n natuurlike hawe geskik vir die uitvoer van hout uit die Borneo-woude het Sandakan op ‘n stadium die digste konsentrasie van miljoenêrs in die wêreld gehad. As poort na een van die wêreld se laaste wildernisgebiede is Sandakan ook bekend gemaak deur die avonturiers en pionierfilmmakers Martin en Osa Johnson wat Borneo se wildlewe en tradisionele mense aan die wêreld op die silwerdoek bekend gestel het. Martin het gelyk soos Tarzan en Osa soos Jane met groen grimering.


Japan neem Sandakan vir vier bloedige jare tydens die Tweede Wêreldoorlog by die Britte oor. Meeste buitelanders vlug of word geïnterneer. Die plaaslike mense word verjaag, in ‘n krygsgevangenekamp saam met soldate gegooi of vermoor. Trouens, dié krygsgevangenekamp is berug gemaak vir sy dodemarse die woude in en dit word bereken dat sowat 2,700 Australiese en Britse soldate op dié manier onder die Japanese se hande gesterf het. Net ses van die krygsgevangenes het uiteindelik oorleef. Aan die einde van die oorlog was Sandakan omtrent heeltemal verwoes – eers deur die bomme om die Japanese uit te kry, en toe deur die Japanese wat niks vir die Britte wou agterlaat nie. Die Anglikaanse klipkerkie, St Michaels, was omtrent die enigste gebou wat staande gebly het na die oorlog.


‘n Ander prominent inwoner van Sandakan was die skryfster Agnes Keith. “Land below the Wind”, die boek oor haar gesin se wedervaringe in Borneo voor die oorlog, kom uit haar pen. ‘n Ander boek van haar “Three came home” was geskoei op die Keiths se terugkeer na Sandakan na die oorlog, en het ‘n Hollywood-fliek geword. Die Keiths het in ‘n prominente huis in Sandakan gewoon, en met hul terugkeer na die oorlog het hulle die verwoeste huis ten volle tot sy oorspronklike glorie gerestoureer. Vandag kan die huis as museum besoek word. Die huis gee mens ‘n goeie kykie na koloniale Sandakan en die verhewe leefstyl van koloniale Britte.


In ‘n poging om Borneo se dwergolifante (“pigmy elephants”), krokkedille, die vreemde “slow loris” (‘n tipe lemur / nagapie) en grootneusape (“proboscis monkey”) te sien, besluit ons om die Kinabatangan Rivier vanuit Sandakan te besoek. Die benedeloop van die rivier kronkel deur ‘n gebied wat beskryf word as ryk aan skaars voël- en diersoorte van Borneo.

Ons bespreek plek, wat vervoer heen-en-weer, verblyf, etes, bootritte en begeleide staptogte insluit. Die voëllewe is wel indrukwekkend, maar behalwe vir al die verskillende soorte ape, en by twee geleenthede oerangoetans, sien ons eintlik geen ander diere nie.

Dis natuurlik blote toeval en geluk as mens enige wilde dier tydens die bootvaarte op die rivier sien, wat te verstane is. Maar ontstellend is die feit dat daar so min van die Borneo-wildernis, wat die Johnsons so romanties op film uitgebeeld het, oor is. ‘n Maer strokie woud langs die oewers, die sogenaamde gallereiwoud is eintlik al wat oorgebly het. Op sommige plekke is die galereiwoud beperk tot enkele meters. Slegs fauna wat stroomlangs kan beweeg, kom dus voor. Diere wat van die hinterland afhanklik is, sal bloot by geleentheid by die rivier uitkom – en dan net by plekke waar die gallereiwoud konneksie met oerwoud in die hinterland het. En oerwoud in die hinterland is vinnig aan die krimp.

Die oorspronlike woude in Maleisië se deel van Borneo is vervang met oliepalmplantasies. Derduisende hektare daarvan. Met gepaardgaande fabrieke, landgoedere, dorpies en allerhande vorme van infrastruktuur. Palmolie is ‘n massiewe industrie in Maleisië. Maar ongelukkig haal dit alle eerlikheid uit die toerisme bemarking van Borneo as ‘n wildernisgebied. Trouens die palmolie-industrie het Sandakan se karakter as poort na die Borneo-wildernis onherroepbaar verander. Ironies is daar sterk Europese gelaatstrekke op die palmolie-industrie – van die grootste belanghebbendes in dié industrie is Britte, Dene en Hollanders. En so is die betekenis van Borneo se naam verander. Vir ewig.

Hansie Slim

Dit is Radio Suid-Afrika. Hier volg die nuus gelees deur Daniel Kirstein. Eers die hooftrekke: ‘n Geskil het ontstaan met die uitlewering van die oorskot van …

Smiddae tussen een en halftwee was gewyde tye in ons huis. Ook saans tussen sewe en agt. Dit was die tye waarin daar meer geluister is as gepraat. In die middag het ons geluister na afkondigings oor “radioprogramme wat deur die loop van die dag volg”, noodberigte (“Daar word gesoek na Meneer en Mevrou Swart van Aliwal-Noord wat iewers op reis is tussen Upington en Postmasburg. Dit is in verband met Meneer Swart se moeder.”), die weervoorspelling en dan die nuus, stiptelik om kwart-oor-een. Die nuus is gevolg met die streeknuus. Saans was die nuus om sewe, gevolg deur die weervoorspelling, Boekevat en die storie – Wolwedans in die Skemer, Ongewenste Vreemdeling of dalk Die Wildtemmer.

Ek onthou die meesleurende stemme van Morkel van Tonder, Edwil van Aarde, Fonnie du Plooy, Daniel Kirstein, Leon van Nierop, Nic Swanepoel en Thinus de Villiers. Hul stemme het geloofwaardigheid aan onakkuraathede soos noodberigte en die weervoorspelling verleen. Hulle het my ook geleer van woorde soos plek-plek, elders, Kaap Infanta, die platorant en mooiweer en warm tot bloedig warm. Met gesag is die nuus ingelui met “Dit is Radio Suid-Afrika. Hier volg die nuus gelees deur Daniel Kirstein. Eers die hooftrekke: ‘n Geskil het ontstaan met die uitlewering van die oorskot van …”

“Weervoorspelling” was waarskynlik een van die eerste groot begrippe wat ek onder die knie gekry het. Die draadloos het ‘n bepalende bydrae in hierdie verband gehad. Die weer was vir ons Dorslanders belangrik. Meer korrek – die moontlikheid van reën was vir ons belangrik. Ons het elke dag met aandag geluister na die kanse vir reën, selfs twee tot drie keer, en die moontlikheid daarvan het die luim in die huis beïnvloed, en vendusies en biddae help beplan. 

Weervoorspelling in Maleisië, daarenteen, is waarskynlik ‘n verwaarloosde, onbelangrike wetenskap omdat dit byna geen doel of bestaansreg het nie. Dis elke dag warm. En dit kan elke dag reën. Dis selfs snags ook warm. En dit kan snags ook reën. Niemand hoef iets hieroor te voorspel nie. En niemand raak opgewonde oor belowende reënkanse nie. Want dit gáán reën. Hard en baie. Net as die lug blou is, gaan dit nie reën nie. Wat nie sommer gebeur nie.

Kota Kinabalu kry omtrent 2400mm reën per jaar. Ander dele van Maleisië, soos Berg Kinabalu, kry selfs meer reën. Ons wil graag die berg gaan klim. Die berg is meer as 4,000m hoog en vorm die middelpunt van die Kinabalu Park van 75,000ha, ‘n Wêrelderfenisgebied sedert 2000. Kinabalu Park word geag as een van die verskeidenheidrykste plantegroeistreke in die wêreld omdat dit oor vier klimaatstreke strek. Ses plantegroeisones met ‘n geskatte 6,000 plantsoorte kom hier voor, meer as die helfte van die hele Borneo se plant spesies. Die laerliggende dele is warmer, bome hoër as 50m is algemeen en die ondergroei is dig. Hoër op teen die berg raak dit koeler en die plante krimp in hoogte. Permanente watervalle en strome loop al langs die boep van die berg.

Ons neem ‘n langafstandbus na Kundasang, die gehuggie naby Berg Kinabalu. Ons kry blyplek om die draai van die ingang na die park. Die uitsig is mooi, maar die geriewe verdag.

Maleisiese badkamers is byna sonder uitsondering altyd nat. Te nat na ons sin. Dis omdat die stort en toilet in ‘n beknopte kombinasie in dieselfde klein vertrekkie is. Sonder uitsondering is daar altyd iewers ‘n permanente lek, of ‘n plassie water. Hoewel ons dit gaandeweg gewoond geraak het, is ons toenemend opgewonde as die stort verder as een meter vanaf die toilet is. Solank dit skoon is, kan ons deurdruk met die beknopte omstandighede, maar die blyplek hier in Kundasang toets ons uithouvermoë. Badtyd word ‘n beproewing en ons besluit om ‘n ander kamer te vra. 


Met die kamer-episode afgehandel, pak ons die park aan die volgende oggend. En besef onmiddellik dat dit nie maklik is om die berg uit te klim nie. Eerstens is daar ‘n waglys tot in Augustus en tweedens moet mens diep sakke hê om dit te kan bekostig – N$4,500 per persoon. Dis vir die roete van 8,8km met ‘n gids en luukse akkommodasie, oor twee dae. Ons maak vinnig somme – met N$9,000 kan ons nog lank en ver reis. Ons besluit om liewer net die gewone stappaaie te doen en nie vir Duckelina die bokant te gaan wys nie. Ons gaan liewer na die kruin van onder af kyk. 

Behalwe vir gereelde rotstortings is die reënwoude rondom Berg Kinabalu ongeskonde. Geen byl is nog gelê teen enige boomstam nie. Ons het ‘n groot keuse van stappaaie, met verskillende moeilikheidsgrade, lengte en uitsigte. Ons kies die langste een, al langs die Liwagu Rivier, opwaarts tot by die Timpohon Hek waar net die bergklimmers deurgelaat word. Ongelukkig vind ons halfpad uit dat die roete gesluit is vanweë ‘n rotsstorting en ons moet oorslaan na die tweede langste roete.  


Nogtans is dit ‘n staptog wat ons nie gou sal vergeet nie. Ek was nog elke keer opgewonde oor ‘n enkele orgidie wat ek aan die groei kon kry, hier kom meer as 800 soorte orgidieë voor! En hulle groei oral. Verder is hier meer as 60 eikesoorte, meer as 80 soorte wildevye, meer as 50 soorte palms, by die 40 soorte gemmer, omtrent 30 soorte bamboes, en meer as 600 varingspesies. Boomvarings hier word tot 20m hoog. Orals is lugplante, plante met blomme, mosbegroeide stompe en stroompies. Ons sien weliswaar nie wild nie, maar kom darem op ‘n vars spoor van die “Clouded Leopard” af. En sien ook baie voëls.

Regoor die ingang na die park is ‘n plaaslike restourant. Na ons besoek aan die park gaan soek ons aandete. Terwyl ons eet, sak ‘n onvoorspelde reënbui uit. En ons kyk hoe twee mense vergeefs in die reën ‘n langafstandbus probeer stop. Dit hou aan reën, en ons drink maar nog ietsie, terwyl ons hier van onder af kyk na die kruin. Na die reën betaal ons – 18 Ringit in totaal. Dis N$54. So ja, nou kan ons weer verder toer. Daai N$9,000 wat ons gespaar het, gaan ons nog ver bring.